Greek syntax: a principles and parameters perspective
2000

Οι συγγραφείς στη συγκεκριμένη μελέτη επιχειρούν μια συνοπτική επισκόπηση των μελετών που έχουν εκπονηθεί για την ελληνική γλώσσα στον χώρο της σύνταξης και ειδικότερα στα πλαίσια της θεωρίας των αρχών και παραμέτρων [principles and parameters perspective]. Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζουν τις έρευνες που σχετίζονται με τη δομή της πρότασης [clause structure], επισημαίνοντας ότι οι προτεινόμενες αναλύσεις για το ζήτημα αυτό αφορούν την αρχιτεκτονική του κλιτικού συστήματος και συγκεκριμένα τον κατάλογο [inventory] και τη σειρά των λειτουργικών προβολών που κυριαρχούν στη ΡΦ. Παρουσιάζονται συνοπτικά οι απόψεις διαφόρων ερευνητών πάνω σε συναφή ζητήματα της νέας ελληνικής ενώ παρατίθεται και το εξής διάγραμμα,

• Συμφ. > ΦΧρ > ΦΌψης> ΦΦων > ΡΦ
• AGR > TP > AspectP > VoiceP > VP

Το διάγραμμα αυτό θεωρείται ότι αναπαριστά τις λειτουργικές κατηγορίες στη διευρυμένη προβολή του ρήματος στην ελληνική. Επίσης, αναφέρονται συνοπτικά στις προτάσεις που έχουν διατυπωθεί για τον τροπικό δείκτη [modal marker] να, καθώς και για την άρνηση και τα μόρια δεν και μην.

Στο δεύτερο κεφάλαιο προχωρούν στην παρουσίαση των αναλύσεων που αφορούν ζητήματα όπως το θέμα [topic] και η εστίαση [focus] με άξονα τη διαγραμματικότητα [configurationality]. Παρατίθενται συνοπτικά οι απόψεις που έχουν διατυπωθεί για τη δομή πληροφόρησης [information structure] στα ελληνικά, για έννοιες όπως «παλιά» [old] και «νέα» [new] πληροφορία, καθώς και για τα εστιασμένα συστατικά [focused constituents]. Κατόπιν, στο τρίτο κεφάλαιο, ασχολούνται με τα επιρρήματα της ελληνικής. Πιο συγκεκριμένα, οι συγγραφείς αναφέρονται στις αναλύσεις που υποστηρίζουν ότι η παρουσία κάποιων συγκεκριμένων τύπων επιρρημάτων αποτελεί ένδειξη για την παρουσία συγκεκριμένων λειτουργικών προβολών.

Στο τέταρτο κεφάλαιο η επισκόπηση προσανατολίζεται στις μελέτες πάνω στα κλιτικά. Διευκρινίζεται πως τα κλιτικά της ελληνικής είναι ασθενείς [weak] τύποι της προσωπικής αντωνυμίας πρώτου, δεύτερου και τρίτου προσώπου ενικού και πληθυντικού αριθμού που κωδικοποιούν τα χαρακτηριστικά του άμεσου αντικειμένου σε αιτιατική πτώση, καθώς και του έμμεσου αντικειμένου και του κτήτορα [possessor] σε γενική πτώση. Παρουσιάζουν επιγραμματικά τις προτεινόμενες αναλύσεις αναφορικά με την τοποθέτηση των κλιτικών [clitic placement], αλλά και τη διάταξή τους. Μεταξύ άλλων γίνεται αναφορά στην έρευνα της Terzi (1996) η οποία εξετάζει τα χαρακτηριστικά της λειτουργικής κεφαλής στην οποία προσαρτώνται τα κλιτικά, με βάση το θεωρητικό πλαίσιο της αντισυμμετρίας [antisymmetry] του Kayne (1994). Επίσης, γίνεται αναφορά στην έρευνα της Anagnostopoulou (2999b) η οποία μελετά τη θέση των κλιτικών υπό το πρίσμα της θεωρίας της επαλήθευσης [checking theory]. Ακόμη, παρουσιάζονται έρευνες που πραγματεύονται ζητήματα όπως αριστερή μετατόπιση (κλιτικού) [(clitic) left dislocation] και κλιτικός αναδιπλασιασμός [clitic doubling].

Το πέμπτο κεφάλαιο αφιερώνεται στη συνοπτική παρουσίαση μελετών αναφορικά με τη σύνταξη των ΦΠροσδ [DP-syntax]. Πρόκειται για μελέτες που, όπως υποστηρίζουν οι συγγραφείς, αφορούν τη λειτουργική δομή και τη συντακτική αναπαράσταση των ονοματικών φράσεων (ΟΦ). Στα πλαίσια αυτά θίγονται ζητήματα όπως η μετάθεση ονόματος εντός της ΦΠροσδ [noun displacement within DP] σε συνάρτηση με καθιερωμένα διαγλωσσικά κριτήρια όπως προσφυματικά άρθρα [affixal articles] και τοποθέτηση επιθέτου [adjective placement]. Άλλα ζητήματα που θίγονται στις έρευνες που παρουσιάζονται αφορούν την κατανομή του οριστικού προσδιοριστή [definite determiner] και διάφορα θέματα που σχετίζονται με επιθετική τροποποίηση [adjectival modification] στις ΦΠροσδ της ελληνικής. Σε ξεχωριστό υποκεφάλαιο αναφέρονται μελέτες που εξετάζουν το ζήτημα της ονοματικοποίησης (ή ονοματοποίησης) [nominalization] στην ελληνική και ειδικότερα τον σχηματισμό ονοματικών που λαμβάνουν όρισμα [argument taking nominals]. Επίσης, σε άλλο υποκεφάλαιο, οι συγγραφείς αναφέρονται με συντομία σε μελέτες που αφορούν τα κλιτικά στις ΦΠροσδ. Υποστηρίζουν ότι τα κτητικά κλιτικά [possessive clitics] στην ελληνική προσαρτώνται [attached] είτε στην ονοματική κεφαλή [nominal head] ή εμφανίζονται σε θέση μετά από επίθετο, π.χ.

• το καινούργιο ποδήλατό του
• το καινούργιο του ποδήλατο

Επιπλέον, επισημαίνουν πως οι υπάρχουσες αναλύσεις για την κλιτικοποίηση [cliticization] είναι είτε φωνολογικές (Nespor & Vogel 1986) είτε μορφολογικές (Kolliakou 1997) είτε μορφοσυντακτικές (Horrocks & Stavrou 1987, 1989· Karanassios 1992).

Κατόπιν, στο έκτο κεφάλαιο, επικεντρώνονται στις αναφορικές προτάσεις [relative clauses]. Παρατηρούν πως οι προτάσεις αυτές αναλύονται συνήθως ως προσαρτήματα [adjuncts] είτε στον Προσδ [D] είτε στην ΟΦ. Γίνεται αναφορά μεταξύ άλλων στη μελέτη της Stavrou (1984) που μιλά για ασυμμετρία στην κατανομή των κλιτικών στις αναφορικές προτάσεις, κάνοντας διάκριση μεταξύ κλιτικών που εμφανίζονται σε παραθετικές αναφορικές προτάσεις [appositive relative clauses] και σε κλιτικά που εμφανίζονται σε περιοριστικές [restrictive] αναφορικές προτάσεις. Επίσης, αναφέρονται στην έρευνα της Tsimpli (1999) η οποία εξετάζει τις προτάσεις της ελληνικής και της αγγλικής που περιέχουν μηδενικούς και εμφανείς τελεστές [null and overt operators], ενώ παράλληλα μελετά και την κατανομή των κλιτικών σε ποικίλες δομές, όπως δομές απαλοιφής αντικειμένου [Deleted Object Constructions/tough movement], περιοριστικές και παραθετικές αναφορικές προτάσεις, τελικές προτάσεις (ή προτάσεις που δηλώνουν σκοπό) [purposive clauses] και κύριες ερωτηματικές προτάσεις [matrix interrogatives]. Υποστηρίζει πως ένα κλιτικό σε θέση αντικειμένου είναι υποχρεωτικό, όποτε κάποιος τελεστής είναι σε θέση να το δεσμεύσει αναφορικά [bind] (το κλιτικό ή το κενό υποκείμενο [empty subject], όπου υπάρχει), καθώς και όταν είναι μη-ποσοδεικτικό [non-quantificational].

Στο επόμενο κεφάλαιο, το έβδομο, οι συγγραφείς στρέφονται στο ζήτημα των υποκειμένων στις προτάσεις που περιέχουν υποτακτική [subjunctive clauses], διευκρινίζοντας πως η υποτακτική αποτελείται από το μόριο να συν κλιτούς τύπους του ρήματος. Οι αναλύσεις που παρουσιάζονται πραγματεύονται το ζήτημα αν οι προτάσεις που εισάγονται με το μόριο να (να-προτάσεις) [na-clauses] εμπεριέχουν έλεγχο [control]. Επιμέρους ζητήματα στα οποία γίνεται αναφορά είναι, μεταξύ άλλων, οι ιδιότητες του μηδενικού υποκειμένου [null subject] σε συνάρτηση με την αναφορική δέσμευση [binding] (Varlokosta 1994), οι συνθήκες εξουσιοδότησης [licensing conditions] για το μεγάλο PRO, οι ιδιότητες του Χρόνου [Tense properties] των συμπληρωμάτων σε υποτακτική [subjunctive complements].

Στο όγδοο κεφάλαιο οι συγγραφείς εστιάζονται σε έρευνες σχετικά με τα αναφορικά στοιχεία [anaphors] ο εαυτός μου και ο ίδιος. Στο ένατο κεφάλαιο το ενδιαφέρον στρέφεται στα γεγονοτικά συμπληρώματα [factive complements] και οι Alexiadou & Anagnostopoulou επικεντρώνονται στη σύντομη παράθεση αναλύσεων που αφορούν τους συμπληρωματικούς δείκτες [complementizers] ότι και που. Ακολουθεί το δέκατο κεφάλαιο που αφορά τη δομή ορίσματος (ή ορισματική δομή) [argument structure]. Οι αναλύσεις που παρατίθενται επικεντρώνονται στη δομή των αμετάβατων κατηγορημάτων [intransitive predicates] σε συνάρτηση με την υπόθεση αναιτιατικότητας [unaccusativity hypothesis] (Markantonatou 1992· Kakouriotis 1993· Alexiadou & Anagnostopoulou 1998b, 1999b· Sioupi 1997· Embick 1998· Theophanopoulou-Kontou 1999). Κάποιες από τις έρευνες αυτές εστιάζονται σε ζητήματα όπως η διάκριση αμετάβατων ρημάτων της ελληνικής σε ανεργαστικά [unergatives] και αναιτιατικά [unaccuasatives] (Markantonatou 1992· Alexiadou & Anagnostopoulou 1998b), ενώ οι υπόλοιπες εξετάζουν ζητήματα όπως ο μορφολογικός χαρακτηρισμός (μαρκάρισμα) [morphological marking] στα αμετάβατα κατηγορήματα [intransitive predicate]. Σε άλλο υποκεφάλαιο του ίδιου κεφαλαίου παρουσιάζονται μελέτες που αφορούν κατηγορήματα που περιέχουν βιωματικό υποκείμενο (ή φορέα εμπειρίας) [experiencer predicates], καθώς και διμετάβατα (ή δίπτωτα) κατηγορήματα [ditransitive predicates]. Τέλος, το ενδέκατο κεφάλαιο αφιερώνεται στην παρουσίαση μελετών που εξετάζουν τη δομή των ΠροθΦ (προθετικών φράσεων) [PP].

Πέτρος Κωστίκας-Τσελεπής

Bilingualism in Ancient Society. Language Contact and the Written Word
2000

Καθεμιά από τις εργασίες αυτού του συλλογικού τόμου ασχολείται με τη διγλωσσία στον αρχαίο κόσμο και κυρίως με περιπτώσεις διγλωσσίας στις οποίες μία από τις εμπλεκόμενες γλώσσες είναι η ελληνική. Τα κεφάλαια του βιβλίου (εκτός από το εισαγωγικό) είναι κατανεμημένα σε τέσσερις ευρύτερες θεματικές ενότητες: η πρώτη (κεφ. 2 & 3) είναι εισαγωγική και ασχολείται γενικά με τη διγλωσσία σε γλώσσες που παραδίδονται μέσα από σώματα κειμένων, η δεύτερη (κεφ. 4 - 7) ασχολείται με την ελληνολατινική διγλωσσία, η τρίτη (κεφ. 8 - 13) με τη διεπίδραση μεταξύ της ελληνικής και άλλων γλωσσών και η τέταρτη (κεφ.14 & 15) με τη διεπίδραση μεταξύ της λατινικής και άλλων γλωσσών. Η παρουσίαση του τόμου περιορίζεται στη δεύτερη και την τρίτη ενότητα.

Το τέταρτο κεφάλαιο ασχολείται με την ελληνολατινική διγλωσσία, με στόχο να καθοριστεί μια τυπολογία των γλωσσικών επαφών και των επιδράσεων της διγλωσσίας σε καθένα από τα δύο γλωσσικά συστήματα. Βασικά σημεία του κεφαλαίου είναι: α) η περιγραφή της διγλωσσίας ως φαινομένου συλλογικού και ατομικού· β) η αναφορά στην ποικιλία των γλωσσικών επιλογών που έχουν στη διάθεσή τους οι δίγλωσσοι ομιλητές και η συσχέτιση κάθε επιλογής με το κοινωνικό υπόβαθρο και τις συνομιλιακές στρατηγικές των ομιλητών· γ) η συσχέτιση του γλωσσικού κώδικα με την εθνική και πολιτισμική ταυτότητα των ομιλητών· στην προκειμένη περίπτωση, η υιοθέτηση της ελληνικής αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας αφομοίωσης από το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο, το οποίο θεωρούταν ανώτερο· δ) η αναφορά στην αθρόα εισαγωγή μορφολογικών και λεξικών στοιχείων της ελληνικής, που είχε ως συνέπεια τη μεταβολή της δομής της λατινικής και την ανάδυση υβριδίων, δηλαδή μορφών με χαρακτηριστικά και των δύο γλωσσικών συστημάτων· ε) η υπόθεση ότι η διαδικασία αυτή, η οποία ξεκίνησε ως κατάσταση διγλωσσίας και εξελίχτηκε στο ενδιάμεσο στάδιο με τη δημιουργία ενός ελληνολατινικού (υβριδικού) γλωσσικού μορφώματος, είχε ως τελικό στάδιο τη διαμόρφωση μιας εντελώς νέας γλώσσας.

Το πέμπτο κεφάλαιο ασχολείται με δίγλωσσο επιγραφικό υλικό από το νησί της Δήλου, όπου κατά τον 2ο αιώνα π.Χ. βρίσκεται μεγάλος αριθμός ελλήνων και ιταλών εμπόρων (negotiatores). Το πλήθος των επιγραφών εγείρει ερωτήματα που αφορούν τη σχέση μεταξύ των δύο γλωσσών, τα κίνητρα που οδηγούν σε συγκεκριμένες γλωσσικές επιλογές, και το χαρακτήρα της διγλωσσίας. Το κεφάλαιο διαρθρώνεται σε δύο μεγάλες ενότητες. Η πρώτη αφορά το ζήτημα της ταυτότητας των εμπόρων, δηλαδή την αυτοαντίληψή τους και το ρόλο της επιλογής γλώσσας στην εδραίωση της ταυτότητάς τους. Το ζήτημα αυτό ερμηνεύεται βάσει ορισμένων χαρακτηριστικών που παρουσιάζουν οι επιγραφές και τα οποία είναι: α) η τυπική (formulaic) δομή, β) η χρήση των όρων Ῥωμαῖοι καιἸταλικοί, γ) η συντακτική δομή: χρησιμοποιείται η αιτιατική πτώση του τιμώντος (honorand) προσώπου, ενώ το ρήμα με αντίστοιχη σημασία απουσιάζει, και δ) η παρουσία διπλών φωνηέντων στο όνομα Marcius, το οποίο αναγράφεται Maarcius. Η δεύτερη ενότητα αποτελεί μελέτη περίπτωσης, με την οποία η διεπίδραση ελληνικής και λατινικής γλώσσας εξετάζεται μέσα από συγκεκριμένες πρακτικές: γλωσσική προσαρμογή, εναλλαγή κώδικα, παρεμβολή.

Το έκτο κεφάλαιο ασχολείται με την εναλλαγή κώδικα στο έργο του Κικέρωνα, σε σχέση με το γενικότερο πλαίσιο και τη λειτουργία της ελληνολατινικής διγλωσσίας κατά την εποχή του. Αρχικά περιγράφεται η θέση της ελληνικής γλώσσας στη Ρώμη του 2ου αιώνα π.Χ. Στη συνέχεια τίθενται ορισμένα ερμηνευτικά ζητήματα που αφορούν την επιλογή της λατινικής ή της ελληνικής γλώσσας από τον Κικέρωνα: ο Κικέρων δεν ήταν δίγλωσσος με την έννοια ότι σκεφτόταν στα ελληνικά και μιλούσε τη γλώσσα με κάποια κανονικότητα, καθώς η γνώση της ελληνικής τον βοηθούσε κυρίως στη χρήση της λατινικής· υπάρχει, ωστόσο, ένας αριθμός επιστολών, γραμμένων σε οικείο ύφος, στις οποίες η χρήση της ελληνικής γλώσσας είναι εκτενής. Στην επόμενη ενότητα παρουσιάζονται διάφορα μοντέλα ερμηνείας της εναλλαγής κώδικα και σχολιάζεται η ερμηνευτική τους επάρκεια. Η τελευταία ενότητα ασχολείται με την εναλλαγή κώδικα στις Επιστολές· αναζητείται το γενικό πρότυπο χρήσης της ελληνικής γλώσσας στα κείμενα των Επιστολών και δίνονται ορισμένα αποσπάσματα που το αντιπροσωπεύουν.

Στο έβδομο κεφάλαιο μελετάται δίγλωσσο επιγραφικό υλικό από την Ιταλία. Προτείνεται μια τυπολογία των διαφορετικών χαρακτηριστικών της γλωσσικής επαφής, σύμφωνα με τα επιγραφικά δεδομένα, και σχολιάζεται η ελληνολατινική επαφή μέσω της γλώσσας που παραδίδεται από τις χριστιανικές και εβραϊκές κοινότητες κατά την περίοδο από τον 3ο έως τον 6ο αιώνα π.Χ. Στην εισαγωγική ενότητα παρουσιάζεται το μεθοδολογικό πλαίσιο της μελέτης και εισάγεται ο όρος επιγραφική κοινότητα (epigraphic community, κατά το πρότυπο του όρου speech community). Στη δεύτερη ενότητα δίνονται τα βασικά χαρακτηριστικά της γλωσσικής επαφής και το επιγραφικό υλικό ταξινομείται ανάλογα με τις πληροφορίες που μπορεί να μας αποκαλύψει για τη φύση της διγλωσσίας και τους ομιλητές. Η επόμενη ενότητα αναφέρεται στις χριστιανικές και τις εβραϊκές επιγραφικές κοινότητες, ενώ στην τελευταία ενότητα γίνεται λόγος ειδικά για το επιγραφικό υλικό που παραδίδει η εβραϊκή κοινότητα στην περιοχή Venusia.

Το όγδοο κεφάλαιο ασχολείται με την ελληνολυκική διγλωσσία, όπως αυτή αποτυπώνεται σε δίγλωσσες και τρίγλωσσες επιγραφές (10 από το σύνολο των 175 λυκικών επιγραφών) του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. Παρουσιάζονται οι γλωσσικές ενδείξεις που επεσήμαναν προγενέστεροι μελετητές σχετικά με την επίδραση της ελληνικής γλώσσας στη λυκική και αντίστροφα. Στη συνέχεια εξετάζεται η σημασία που έχουν οι κατάλογοι αξιωματούχων και οι εκφράσεις καταγωγής για τη μελέτη της διγλωσσίας. Εξετάζεται, επίσης, η διεπίδραση ελληνικής και λυκικής στο επίπεδο της συντακτικής σειράς των όρων της πρότασης. Στην τελευταία ενότητα υποστηρίζεται η συνειδητή προσπάθεια των χαρακτών να επιτύχουν αισθητική συμμετρία ανάμεσα στο ελληνικό και το λυκικό κείμενο.

Το ένατο κεφάλαιο εξετάζει τη διγλωσσία στη ρωμαϊκή Αίγυπτο (περισσότερο από ιστορική παρά γλωσσολογική πλευρά)· παραδείγματα της ελληνοαιγυπτιακής διγλωσσίας βρίσκονται σε περίπου 1550 όστρακα που βρέθηκαν σε ναό της Ίσιδος, σε μια περιοχή δυτικά της κοιλάδας του Νείλου. Ύστερα από μια σύντομη αναφορά στις γλώσσες και τις γραφές της ρωμαϊκής Αιγύπτου, ένα αρκετά ευρύτερο σώμα γραπτών γλωσσικών δεδομένων χρησιμοποιείται ως βάση για την εξαγωγή συμπερασμάτων που αφορούν τον προφορικό λόγο (δηλαδή την κατάσταση διγλωσσίας που αυτά τα κείμενα αντιπροσωπεύουν). Στην τελευταία ενότητα γίνεται αναφορά στη διαμόρφωση διαφορετικών «προφίλ» διγλωσσίας, με βάση την ευχέρεια χρήσης που επιδεικνύει ο δίγλωσσος ομιλητής σε κάθε γλώσσα, και σε αντίστοιχες καταστάσεις ανάμειξης στοιχείων του πολιτισμού.

Το δέκατο κεφάλαιο ασχολείται με τη διεπίδραση ανάμεσα στην ελληνική και τη φρυγική γλώσσα έως τα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ. Αρχικά περιγράφονται τα γλωσσικά δεδομένα και τίθενται ερωτήματα που αφορούν την εθνική ταυτότητα των Φρυγών, το status της φρυγικής γλώσσας και το γεωγραφικό και οικονομικό πλαίσιο της ελληνοφρυγικής γλωσσικής επαφής. Στη συνέχεια εξετάζεται η επίδραση της φρυγικής στην ελληνική γλώσσα και αντίστροφα. Τέλος, αναζητώνται σημεία σύγκλισης των δύο γλωσσικών συστημάτων.

Το εντέκατο κεφάλαιο ασχολείται με την επαφή μεταξύ ελληνικής και ιρανικής γλώσσας στο Res Gestae Divi Saporis, ένα τρίγλωσσο έγγραφο στο οποίο ο βασιλιάς Shapur αναφέρεται στην αυτοκρατορία του, τους πολέμους του εναντίον των Ρωμαίων και τις τιμές μελών της βασιλικής αυλής. Το έγγραφο εξετάζεται κυρίως από ιστορική πλευρά, με έμφαση στη διεπίδραση των πολιτισμών που αντιπροσωπεύουν τα τρία κείμενα. Η πρώτη ενότητα ασχολείται με γενικά ερωτήματα που αφορούν τη φύση του εγγράφου, ενώ η δεύτερη με τις τρεις παραλλαγές του κειμένου και τις μεταξύ τους σχέσεις. Η τρίτη ενότητα αναφέρεται σε ερμηνευτικά προβλήματα που αφορούν με την προσπάθεια απόδοσης στα ελληνικά εννοιών που διαμορφώθηκαν στον ιρανικό περιβάλλον του μονάρχη Shapur. Η τέταρτη και τελευταία ενότητα εξετάζει το ρόλο του ελληνικού κειμένου και τους πιθανούς αποδέκτες του. Στο παράρτημα του κεφαλαίου εξετάζονται προβλήματα που αφορούν την ταυτότητα του μεταφραστή του ελληνικού κειμένου και τις πηγές στις οποίες βασίστηκε, και τη διαδικασία παραγωγής τόσο του ελληνικού όσο και των άλλων κειμένων.

Το δωδέκατο κεφάλαιο ασχολείται με την επαφή ανάμεσα στις κυρίαρχες γλώσσες που μιλιούνταν στη Συρία και τη Μεσοποταμία της ύστερης αρχαϊκής περιόδου: την ελληνική και την αραμαϊκή. Αρχικά διατυπώνονται ορισμένες ερευνητικές προϋποθέσεις και γίνεται αναφορά στις γλώσσες που ομιλούνταν στη Συρία και τη Μεσοποταμία (ελληνική, εβραϊκή, αραμαϊκή, συριακή, παρθική κτλ.). Στην επόμενη ενότητα περιγράφεται η κατάσταση διγλωσσίας στη βόρεια Συρία: σχολιάζονται τα επιγραφικά δεδομένα (επικήδειοι λόγοι και επικλήσεις για θεϊκή προστασία) και η παρεμβολή (μορφολογική και λεξιλογική) της αραμαϊκής γλώσσας στις ελληνικές και τις συριακές επιγραφές. Η τρίτη ενότητα αναφέρεται στην περιοχή της Παλμύρας και την εξέχουσα θέση της ελληνικής γλώσσας στις επιγραφές αυτής της περιοχής, ενώ η τελευταία ενότητα αναφέρεται στη διεπίδραση ελληνικής και συριακής.

Το δέκατο τρίτο κεφάλαιο ασχολείται με συγκεκριμένες όψεις της διγλωσσίας στη διαχρονία της ελληνικής γλώσσας, όπως αυτή εκφράζεται σε δύο διαφορετικές γλωσσικές ποικιλίες της ελληνικής: τη μετάφραση των Εβδομήκοντα και την καππαδοκική διάλεκτο. Η πρώτη ενότητα αφορά γενικά την επαφή μεταξύ γλωσσών στην αρχαιότητα, ενώ στη δεύτερη και την τρίτη ενότητα τα παραπάνω κείμενα εξετάζονται από την άποψη της γλωσσικής (ελληνοεβραϊκής και ελληνοτουρκικής αντίστοιχα) επαφής. Στην τέταρτη ενότητα οι ποικιλίες αυτές εξετάζονται αντιπαραθετικά, προκειμένου να αναδειχτούν οι διαφορές μεταξύ της παρεμβολής της εβραϊκής γλώσσας στην ελληνική μετάφραση των Εβδομήκοντα και της παρεμβολής της τουρκικής γλώσσας στην καππαδοκική διάλεκτο. Η σύγκριση γίνεται μέσα από τρεις μελέτες περίπτωσης, οι οποίες εξετάζουν, αντίστοιχα, την έκφραση της αναφορικότητας, την έκφραση αιτιακών σχέσεων και τα κλιτικά.

Ν. Αλεξάκης

A possessive adjective in the Greek DP
2005

Ως αντικείμενο μελέτης η συγγραφέας ορίζει τις σημασιολογικές και συντακτικές ιδιότητες των κτητικών δομών της νέας ελληνικής μέσα από συγχρονική και διαχρονική προοπτική. Συγκεκριμένα, όπως διευκρινίζει, την απασχολεί η υπόσταση των κτητικών επιθέτων [possessive adjectives] στην ιστορία της ελληνικής. Όπως αναφέρεται, ο θεματικός ρόλος του κτήτορα στην ελληνική δηλώνεται είτε από ένα κλιτικό είτε από μια ΦΠροσδ (φράση προσδιοριστή ή προσδιοριστικού δείκτη) [DP] σε γενική, ενώ η βασική/αμαρκάριστη [basic/unmarked] θέση των στοιχείων αυτών είναι μετά το όνομα, π.χ.

Το βιβλίο-του.

Το βιβλίο του φοιτητή.

Οι δομές αυτές αναφέρονται και ως απλές κτητικές δομές [simple possessive constructions]. Το ενδιαφέρον της Alexiadou στρέφεται κυρίως στις σύνθετες κτητικές δομές που περιέχουν έναν προσδιοριστή (ή προσδιοριστικό δείκτη) [determiner], ένα κτητικό επίθετο, το δικό, ένα κτητικό κλιτικό [possessive clitic] και μια ονοματική κεφαλή, π.χ.

Το δικό-μου βιβλίο.

Το δικό είναι το μόνο κτητικό επίθετο της νέας ελληνικής (ΝΕ), όπως επισημαίνει, και αυτό τη διαφοροποιεί από ρομανικές γλώσσες που διαθέτουν τέτοιου είδους επίθετα, π.χ.

La sua casa

Αλλά η ΝΕ διαφέρει και από την κλασική ελληνική (ΚΛΕ) η οποία επίσης διέθετε κτητικά επίθετα, όπως παρατηρεί η συγγραφέας, π.χ.

Τῶν ἐμῶν φίλων.

Τα επιμέρους ζητήματα που θίγονται στη μελέτη αφορούν την ύπαρξη ή μη ειδικών συντακτικών και σημασιολογικών παραγόντων που καθορίζουν τη χρήση απλής ή σύνθετης κτητικής δομής, τη σχέση της σύνθετης κτητικής δομής με τα αυτοπαθή στοιχεία [reflexive element], τη δομική θέση του δικό, τη σύγκριση της σύνθετης κτητικής δομής με αντίστοιχες ιταλικές και, κυρίως, αγγλικές δομές, όπως το own, τη σχέση ανάμεσα στα κτητικά επίθετα της κλασικής ελληνικής και το δικό της ΝΕ.

Η συγγραφέας παραθέτει την άποψη πως η δομή δικό μου της ΝΕ προήλθε από μια αυτοπαθή κτητική δομή της ελληνικής της Καινής Διαθήκης. Αναφέρει πως πρόκειται για καινοτομία σε σχέση με το σύστημα της ΚΛΕ. Την περίοδο αυτή, όπως σημειώνεται στο άρθρο, εκλείπουν τα κτητικά επίθετα της ΚΛΕ και τη λειτουργία τους αναλαμβάνουν οι αδύνατοι/ασθενείς τύποι της προσωπικής αντωνυμίας. Η Alexiadou αναφέρεται σε ομοιότητες μεταξύ της σύνθετης κτητικής δομής και της δομής επίθετο + κλιτικό στην εξέλιξη της ελληνικής διαχρονικά. Ωστόσο στη ΝΕ διαπιστώνει κάποιες διαφορές μεταξύ των δύο δομών, όπως για παράδειγμα το γεγονός πως στη σύνθετη κτητική δομή το κλιτικό και το κτητικό επίθετο πρέπει να γειτνιάζουν, ενώ στην απλή κτητική δομή το κλιτικό εμφανίζει κάποια ευελιξία ως προς το πού θα προσαρτηθεί [attachment],

Το καινούργιο-(του) ποδήλατο-(του)

• Το δικό βιβλίο-μου

Όσον αφορά την κατανομή της σύνθετης κτητικής δομής αναφέρεται πως το κτητικό επίθετο συναγωνίζεται με τα αξιολογικά επίθετα [evaluative adjectives] για την κατάληψη της λειτουργικής θέσης Χαρ, ΛΠ (λειτουργική προβολή) [Spec, FP] και για τον λόγο αυτόν δεν μπορούν να εμφανίζονται μαζί, π.χ.

• Το ωραίο δικό-μου βιβλίο.

Επίσης, επισημαίνει πως το κλιτικό στη σύνθετη κτητική δομή, το οποίο παράγεται (ή γεννάται) [generated] σε θεματική θέση εντός της οΦ [Spec, nP], πρέπει υποχρεωτικά να είναι έμψυχο. Από το γεγονός αυτό προκύπτει, όπως αναφέρει, η υποχρέωση να κλιτικοποιείται [cliticize] στο κτητικό επίθετο το οποίο βρίσκεται στη θέση Χαρ, ΦΕστίας.

Επιπλέον, η συγγραφέας εξετάζει και μια άλλη σύνθετη κτητική δομή που περιέχει το στοιχείο ίδιο, π.χ.

Τα ίδια-μου τα μάτια.

Η δομή αυτή διαχρονικά, όπως επισημαίνει η Alexiadou, φαίνεται να προκύπτει από παρόμοια πηγή, όπως και το δικό. Επιπλέον εμφανίζει ιδιότητες που αφορούν μη αλλοτριώσιμη κτήση [inalienable possession], ωστόσο φαίνεται να διαφέρει από το δικό, όπως παρατηρεί, π.χ. χρησιμοποιώντας το ίδιο αντί για το δικό σε περιβάλλοντα αναφορικής δέσμευσης, προκύπτουν αντιγραμματικές δομές,

• Η Μαρία δεν θα έρθει στην εκδρομή, αλλά ο Κώστας θα πάρει το ίδιο-της το ποδήλατο.

Πέτρος Κωστίκας-Τσελεπής

WH-clauses in DP-positions
2005

Η συγγραφέας επικεντρώνεται στη μελέτη δεδομένων της ελληνικής που αφορούν έναν νέο τύπο, όπως ισχυρίζεται, ερωτηματικοαναφορικών προτάσεων (wh-προτάσεων) [wh-clauses] οι οποίες έχουν τη μορφή wh-ερωτηματικών [wh-interrogatives] σε θέση συμπληρώματος, π.χ.

Αγόρασες τι θα φορέσεις στο πάρτι;

Έχω ήδη αγοράσει τι θα φορέσω στο πάρτι.

Σημειώνει πως το ρήμα μήτρα (το ρήμα της κύριας πρότασης) [matrix verb] επιλέγοντας τέτοιου είδους δομές εστιάζεται στην κατάσταση πραγμάτων που προκύπτει από το γεγονός που περιγράφει.

Η συγγραφέας παρουσιάζει στοιχεία με βάση τα οποία επιχειρεί να στηρίξει την άποψη πως οι προτάσεις αυτές διαφέρουν από άλλες wh-δομές. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, στις συγκεκριμένες προτάσεις υπάρχει ο περιορισμός το ρήμα της κύριας πρότασης να βρίσκεται στον μέλλοντα. Επίσης, τα ρήματα τα οποία επιλέγουν τέτοιου είδους δομές ανήκουν σε μια μικρή τάξη ρημάτων, π.χ. αγοράζω, φέρνω, παίρνω, βγάζω/κρατώ, φυλάω, βάζω, ετοιμάζω κ.ά. τα οποία φαίνεται να ανήκουν στις τελειώσεις [accomplishment] και δεν περιορίζονται μόνο στην επιλογή τέτοιου είδους δομών. Επιπλέον, οι προτάσεις αυτές διαφέρουν σε σχέση με τις πραγματικές ελεύθερες αναφορικές [realis free relatives], όχι μόνο στην κατανομή και την ερμηνεία τους, αλλά και στα συντακτικά, σημασιολογικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά τους. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό των δομών αυτών είναι πως η ερμηνεία τους είναι αντίστοιχη, όπως σημειώνει, με μια ΦΠροσδ (φράση προσδιοριστή ή προσδιοριστικού δείκτη) [DP] που δεν λειτουργεί ως προϋπόθεση [non-presuppositional DP]. Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό τους, είναι η αίσθηση της τρέχουσας συνάφειας [feeling of current relevance] που συνδέεται με τη δραστηριότητα του κατηγορήματος που επιλέγει τέτοιου είδους δομές.

Η Agouraki αναφέρεται εκτενώς στις διαφορές των συγκεκριμένων wh-προτάσεων που την απασχολούν σε σχέση με τις πραγματικές ελεύθερες αναφορικές [realis free relatives]. Οι wh-προτάσεις που εξετάζει χαρακτηρίζονται (ή μαρκάρονται) [marked] τυπικά ως wh-ερωτηματικές, ενώ τα χαρακτηριστικά της κεφαλής της ερωτηματικοαναφορικής λέξης (wh-λέξης) [wh-word] επαληθεύονται [are checked] εντός της wh-πρότασης. Επίσης, στις δομές αυτές δεν επιτρέπεται ο δείκτης [marker] -δήποτε, π.χ.

• Έχω ήδη αγοράσεις τι-δήποτε θα φορέσω στο πάρτι.

Επιπλέον, όπως αναφέρει η συγγραφέας, οι συγκεκριμένες δομές δεν είναι δυνατό να περιέχουν ρητό ειδολογικό στοιχείο [explicit sortal], δεν μπορούν να εισάγονται με μια wh-φράση όπως ποιο Ο [which N] ή τι είδους Ο [what type of N], π.χ.

• Έχω ήδη αγοράσει ποιο φόρεμα θα φορέσω στο πάρτι.

Επίσης, σύμφωνα με όσα παρουσιάζει η συγγραφέας, δεν είναι δυνατόν να υποστούν παθητικοποίηση [passivization] ούτε να αποτελέσουν το θέμα [topicalized], π.χ.

*[Τι θα φορέσω στο πάρτι]₁ *(*το₁) αγόρασα e₁ χθες.

Εκτός από οριστική αναφορικότητα ΦΠροσδ [definite DP anaphora], οι δομές αυτές, όπως επισημαίνει η Agouraki, μπορούν να υποστηρίξουν και μηδενική αναφορικότητα [null anaphora], αλλά και επιτρέπουν απρόσωπους αντωνυμικούς τύπους [impersonal proforms]. Ακόμη, διαθέτουν στενό πεδίο (ή εμβέλεια) [scope] σε σχέση με τους λογικούς τελεστές [operators] και τους ποσοδείκτες [quantifiers].

Η συγγραφέας προσανατολίζεται στην υιοθέτηση μιας θεώρησης που δέχεται πως οι μελλοντικές wh-προτάσεις [future Wh-clauses] τις οποίες εξετάζει, αποτελούν υποείδος των ελεύθερων αναφορικών, μαζί με τις πραγματικές και τις μη πραγματικές ελεύθερες αναφορικές προτάσεις, προτείνοντας μια ανάλυση που αντιμετωπίζει τις ελεύθερες αναφορικές προτάσεις ως wh-προτάσεις σε θέσεις ΦΠρσδ [DP-positions].

Στη συνέχεια αναφέρεται με συντομία στις μορφολογικές, συντακτικές και σημασιολογικές ομοιότητες, αλλά και στις διαφορές ανάμεσα στις μελλοντικές wh-προτάσεις και στις μη πραγματικές ελεύθερες αναφορικές [irrealis free relatives], προκειμένου να υποστηρίξει, όπως σημειώνει, ότι πρόκειται για ξεχωριστές δομές. Για τις μη πραγματικές ελεύθερες αναφορικές σημειώνει πως αποτελούν εντασιακές αόριστες ΦΠροσδ [intensional indefinite DPs], ενώ για τις μελλοντικές wh-προτάσεις, αφού παραθέτει τη σημασιολογική ανάλυσή τους, υποστηρίζει πως αποτελούν εντασιακές (ή διατενείς) οριστικές ΦΠροσδ [intensional definite DPs]. Επίσης, υποστηρίζει πως το κατηγόρημα της κύριας πρότασης (ή κατηγόρημα μήτρα) [matrix predicate] που επιλέγει αυτές τις δομές χρησιμοποιείται εντασιακά (ή διατενώς) [intensionally]. Τα κατηγορήματα αυτά, επιλέγοντας μελλοντικές wh-προτάσεις, διαθέτουν ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως η αίσθηση της τρέχουσας συνάφειας, η συμβατότητα με φράσεις που εισάγονται με το από, καθώς και το ότι επιτρέπουν παρακείμενο Β', π.χ.

Έχω ήδη αγορασμένο τι θα φορέσω στο πάρτι.

Με βάση αυτά τα στοιχεία η συγγραφέας υποστηρίζει πως τα συγκεκριμένα κατηγορήματα, ως προς την όψη τους, διαθέτουν ένα σημασιακό χαρακτηριστικό που δηλώνει αδέσμευτο ενδεχόμενο [unbounded eventuality]. Τέλος αναφέρεται στις θεωρητικές συνέπειες των δεδομένων που εξετάζει σε αυτή τη μελέτη.

Πέτρος Κωστίκας-Τσελεπής