• Λογοτεχνική μετάφραση: ιστορία, θεωρία, κριτική
  • 1. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, "Η λογοτεχνική μετάφραση στην Ελλάδα"
  • 2. Νάσος Βαγενάς, Η μετάφραση ως πρωτότυπο
  • 3. Νάσος Βαγενάς, Το πρόβλημα της μετάφρασης του ελεύθερου στίχου: η ελληνική εμπειρία
  • 4. Γιώργος Βάρσος, Σημείωμα του μεταφραστή, στο Έζρα Πάουντ, Σπουδή των Κάντο Ι-ΧΧΧ
  • 5. Walter Benjamin, Το έργο του μεταφραστή
  • 6. Antoine Berman, Η μετάφραση και οι λόγοι της
  • 7. David Connolly, Λογοτεχνική μετάφραση: σε τι χρησιμεύει η θεωρία;
  • 8. David Connolly, Η μετάφραση της ποίησης: Προλεγόμενα μιας συζήτησης
  • 9. Τάκης Καγιαλής, Εθνική λογοτεχνία, συγκριτική φιλολογία και οι λογοτεχνικές μεταφράσεις
  • 10. Τάκης Καγιαλής, Η μετάφραση της ποίησης στον μοντερνισμό: κέντρο και περιφέρεια
  • 11. Διονύσης Καψάλης, Ο Καρυωτάκης και η τέχνη της ποιητικής μετάφρασης
  • 12. Γιώργος Κεντρωτής, Τι είναι η θεωρία και η πράξη της μετάφρασης;
  • 13. Γιώργος Κεχαγιόγλου, Ελληνικές μεταφράσεις στον 18ο αιώνα: 'Mετά-δοτικές ή προδοτικές'· 'Πιστές και άσχημες' ― 'Άπιστες και όμορφες'
  • 14. Βασίλης Κουτσιβίτης, Βασικές έννοιες
  • 15. Ζήσιμος Λορεντζάτος, Ο Καρυωτάκης
  • 16. Alberto Manguel, Ο μεταφραστής ως αναγνώστης
  • 17. Τζένη Μαστοράκη, Η κωμωδία του Heinrich von Kleist Η σπασμένη στάμνα
  • 18. Άρης Μπερλής, Το σκάνδαλο της μετάφρασης
  • 19. Αλέξης Πολίτης, Η μετάφραση της Κορίννας στα 1835: Η ώρα της πεζογραφίας
  • 20. Marilyn Gaddis Rose, Μετάφραση και λογοτεχνική κριτική
  • 21. Ελένη Σελλά, Η μετάφραση ως μέσον υποστήριξης των «ασθενών» γλωσσών
  • 22. Ελένη Σελλά-Μάζη, Ιδεολογίες, σημασίες και μετάφραση

Λογοτεχνική μετάφραση: ιστορία, θεωρία, κριτική
Kριτική Επιμέλεια: Τάκης Καγιαλής

1. Αξιώσεις της λογοτεχνικής Κριτικής

"Συγχαρητήρια που ανακαλύψατε ξανά την ερμηνεία του 1939 για το [ποίημα] 'Sailing to Buzantium'["Ταξίδι στο Βυζάντιο"].[1] Έτσι έγραψε στα 1975 ένας μεγαλύτερος στην ηλικία μελετητής σε έναν διδακτορικό φοιτητή που προετοιμαζόταν να υποστηρίξει τη διδακτορική του διατριβή στο State University της Νέας Υόρκης στο Binghampton. Ως εξωτερικό μέλος της επιτροπής για την κρίση της διατριβής, μοιράστηκα την απογοήτευση του υποψήφιου. Τώρα, δεκαετίες αργότερα, ο σαρκασμός δεν φαίνεται πλέον να αποτελεί ύψιστη υποτιμητική προσβολή. Αν όχι φιλοφρόνηση, υπήρξε τουλάχιστον ανοιχτή αναγνώριση για κάτι που υφίσταται στη λογοτεχνική κριτική και σιωπηρή απαίτηση για λογοτεχνική γνώση. Προφανώς, στον απόφοιτο, που αργότερα απέκτησε τόσο άρτια υποδομή στο χώρο της Νεοτερικότητας, όση και ο κριτής του, είχε διατυπωθεί ότι οι Μετανεοτερικές κριτικές του στρατηγικές, νέες εκείνο τον καιρό, δεν είχαν αποκαλύψει τίποτε το καινούργιο για το ποίημα του Υeats. Προσλαμβάνουμε τις νέες κριτικές προσεγγίσεις με μεικτές προσδοκίες. Θα έπρεπε να δικαιολογούν οι ίδιες την ύπαρξή τους με το να "ξεσκεπάζουν" νέες πλευρές έργων, αλλά δεν θα έπρεπε άραγε τέτοιου είδους προσεγγίσεις να ασχολούνται επίσης εν συντομία και να ενισχύουν τις επικρατούσες αντιλήψεις; Αυτό που επιπλέον ο "αρχαιότερος" κριτικός υπονοούσε, πιθανώς ακουσίως, ήταν ότι υπάρχει ένας σταθερός πυρήνας από κάτι- ας το πούμε "νόημα"- στο "Sailing to Byzantium" και, κατ' επέκτασιν, στη λογοτεχνία γενικότερα. Ένα λογοτεχνικό έργο, όσο είναι ικανό να δημιουργεί καινούριες πάντοτε αναγνωστικές εμπειρίες, άλλο τόσο ακόμη διατηρεί μια αμείωτη ακεραιότητα. Η εκδήλωσή του αποτελεί μια καθορισμένη ταξινόμηση ορισμένων λέξεων σε μια ορισμένη γλώσσα.

Αλλά πέρα από τις λέξεις με καθορισμένη σειρά, το λογοτεχνικό έργο έχει κάθε στιγμή και για κάθε αναγνώστη μια ορισμένη "αύρα". Όσο πιο αξιόλογο το έργο, τόσο δυσκολότερα περιγράφουμε αυτή την αύρα, και ακόμη δυσκολότερα την αποσαφηνίζουμε. Μπορούμε, ωστόσο, να μεταφράσουμε το ποίημα. Και το κάνουμε αυτό αντικαθιστώντας τις λεξικές και τις συντακτικές του δομές. Όχι ότι η μετάφραση θα μεταφέρει την αύρα. Ούτε εντελώς ούτε για πάντα. Δεν έχουμε μήπως όλοι συμφωνήσει ότι η λογοτεχνική μετάφραση είναι ελαττωματική από τη φύση της και ότι η ποιητική μετάφραση είναι σχεδόν πάντα μια αντίφαση όρων; Για να το θέσω διαφορετικά, εάν μια μετάφραση είναι επιτυχής, δεν έχει πια γίνει κάτι άλλο; Μάλιστα, μάλιστα, μάλιστα. Όμως η μετάφραση θα οροθετήσει τις συνοριακές γραμμές μεταξύ του έργου καθεαυτό, της μετάφρασης και του μεσοδιαστήματος που ο μεταφραστής έχει εσωκλείσει ταυτοχρόνως ως πληρεξούσιος συγγραφέας και ως πληρεξούσιος αναγνώστης.

Αυτό αληθεύει για κάθε λεκτική έκφραση κάθε γένους, σε κάθε επίπεδο του λόγου. Αλλά μια και έχει αναφερθεί το "Sailing to Byzantium", ας προσπαθήσουμε απλώς να αποδώσουμε στα γαλλικά τη σύντομη, απλή δηλωτική πρόταση του πρώτου στίχου: Τhat is no country for old men. [Δεν είναι τόπος για του γέροντες αυτός.][2]. Ένα νόημα του "μεσοδιαστήματος" ίσως θα ήταν Ce pays - la n' est pas pour les vieux.[3] (επαναπόδοση: "EKEINH η χώρα δεν είναι για ηλικιωμένους ανθρώπους"). Οκτώ συλλαβές στον κάθε στίχο. Δεν ηχεί άσχημα, αλλά "λέει" τόσα πολλά όσο το αγγλικό; Τι ιδέες περιλαμβάνονται μεταξύ του στίχου του Yeats και του δικού μας;

Πρώτα απ' όλα, το That φαίνεται να αναφέρεται στο Βυζάντιο, μια χώρα που είχε για καιρό υπερκαλυφθεί από τα στρώματα της ιστορίας, στην οποία στρέφεται η φαντασία του Yeats και μάλιστα επικεντρώνεται στον πέμπτο και έκτο αιώνα. Δεν είναι τόπος, όπου θα μπορούσε να πάει στην πραγματικότητα. Το να ζει εκεί, θα ήταν μια φανταστική κατάσταση και ο ποιητής (στα εξήντα του χρόνια) έχει απορρίψει την περίπτωση αυτή ως βιώσιμη υπόθεση. Έτσι, ίσως η υποθετική χροιά είναι αναγκαία: Ca ne serait pas le pays pour les vieux[4] ("Εκείνη δεν θα ήταν χώρα για ηλικιωμένους ανθρώπους"). Βεβαίως, η λέξη vieux[5] ("ηλικιωμένοι", αρσενικό πληθυντικού αριθμού) θα μπορούσε να περιλαμβάνει ταυτόχρονα άνδρες και γυναίκες, έτσι ήδη, σχεδόν "εξ αμελείας", εισάγουμε μια φεμινιστική ανάγνωση. Θέλουμε να προσθέσουμε τη λέξη hommes[6] ("άνδρες"); Ίσως όχι. Ο Yeats ίσως αναφέρεται γενικώς στο γεγονός της ηλικίας, αλλά με όρους γένους: σ' αυτήν την περίπτωση, θα έπρεπε μείνουμε με τη λέξη vieux[7] μόνη της ή, το πολύ - πολύ, να προσθέσουμε το gens[8] ("άνθρωποι"). Από την άλλη πλευρά, εάν υποχρεωθούμε σε μια ανάγνωση στηριζόμενη σε βιογραφικά στοιχεία και γνωρίζουμε ότι ο Yeats στα 1928 θα ήταν προβληματιζόταν σχετικά με την αρρενωπότητα όσο και με την γονιμότητα, ίσως προσθέταμε ακόμη το males[9] ("άνδρες"). Ή τη στιγμή που η επόμενη πρόταση κάνει λόγο για τους ερωτόπληκτους νέους, θα προχωρούσαμε κατευθείαν στα υπονοούμενα αυτά με τον στίχο: Ce pays- la exclut les vieux[10]. ("αυτή η χώρα αποκλείει τους ηλικιωμένους") ή Ce pays-la ne reconnait pas les vieux[11] ("δεν τους αναγνωρίζει"). Υπάρχει, επιπροσθέτως, η επιλογή να προσπαθήσουμε να αποκαταστήσουμε την ενέργεια που λείπει από όλες αυτές τις γαλλικές προσεγγίσεις, που είναι όμως δυναμικά παρούσα στη δογματική εκφώνηση του Yeats: θα μπορούσε να χρησιμοποιήσουμε κάτι σαν Faites attention, les vieux, en ce pays![12] ("Προσέχετε, ηλικιωμένοι, στη χώρα αυτή!")

Δεν είναι ανάγκη να θέσουμε σε περαιτέρω βάσανο το θέμα. Πάντως, όπως ίσως φάνηκε, είναι ευκολότερο να διασαφήσουμε το εύρος των συμπιεσμένων υπονοουμένων που αισθανόμαστε στην αγγλική πρόταση, εάν προσπαθήσουμε να την μεταφέρουμε στα γαλλικά - ή σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα.

Η διαδικασία αυτή ενέχει αλήθεια για κάθε λογοτεχνικό έργο. Η πάροδος του χρόνου και μια πλειάδα αναγνωστών μπορούν να προκαλέσουν αλλαγές στον τρόπο, με τον οποίο ένα συγκεκριμένο έργο προσλαμβάνεται και, από εκεί και πέρα, ερμηνεύεται. Το έργο καθεαυτό φαίνεται να αλλάζει. Δεν διατηρεί όμως ταυτόχρονα μια ομοιότητα, ακόμη και αν δεν μπορεί να αναγνωσθεί με όμοιο τρόπο; Οι αναγνώστες που έχουν ως μητρική τη γλώσσα, στην οποία ήταν γραμμένο, θα συνεχίσουν να βρίσκουν κάτι οικείο, κάθε φορά που θα επιστρέφουν σ' αυτό. Για έναν πολυδιαβασμένο σοβαρό ποιητή, όπως ο Yeats, έχουμε ένα δίλημμα επανανάγνωσης στα πλαίσια της δικής μας γλώσσας. Μήπως θα έπρεπε να επιστρέψουμε σε ένα από τα πρώτα μας διαβάσματα, όπου κακογραμμένες βιαστικές σημειώσεις και χρωματιστά μολύβια μάς υπενθυμίζουν τις δικές μας επαναλαμβανόμενες επαν-αναγνώσεις και μας τις επιβάλλουν; Ή θα έπρεπε να αντιμετωπίσουμε τον Yeats πάνω σε μια κατάλευκη σελίδα προσπαθώντας να τον διαβάσουμε δίχως τέτοιου είδους μεσολαβήσεις;

Καμία σημείωση δεν χρονολογεί τόσο οριστικά ή δεν εξατομικεύει μια ανάγνωση , όπως μια μετάφραση. Μια μετάφραση καταδεικνύει τι σήμαινε το υπό συζήτησιν έργο για τον μεταφραστή κατά την ημερομηνία που εκείνος / εκείνη θεώρησε τη μετάφραση τελειωμένη. Σημειώνει μια μορφή κατανόησης σε συνάρτηση με το χρόνο ή με ιδεολογικά πρότυπα. Περαιτέρω, εάν σκεφτόμαστε πάνω σε ζητήματα καλαισθησίας, ρητορικής και ταλέντου, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως η τυραννία του λεξικού και της προσωδίας ίσως να απέσπασαν τους μεταφραστές από ό,τι εκείνοι σκέφτηκαν πως σήμαινε το έργο: ίσως να μας επέβαλαν μια ανάγνωση που δεν είναι εντελώς ή αυθορμήτως δική τους.

Το έργο αποτελεί έναν ελαστικό άξονα σ' έναν κύκλο ή μια σφαίρα με περιφέρεια που ταλαντεύεται και μετακινείται - και οριζόντια και κατακόρυφα.

Αλλά ό,τι περιλαμβάνει αυτή η αιωνίως διαστελλόμενη και συστελλόμενη περιφέρεια, ανήκει στον άξονα και αποτελεί μέρος της δυναμικής του έργου, μαζί και με τους πραγματικούς συγχρόνους του και με εκείνους του μέλλοντός του. Η μετάφραση προσφέρει τις πλέον ευκρινώς σχεδιασμένες περιφέρειες, καθιστώντας ορατά ή οραματικά τα συστατικά που εσωκλείονται. Τώρα, δεν μπορούμε πια να επιμείνουμε πως οι αναγνώστες μεταφράζουν με κάποιο γενικό κανόνα. Πέραν τούτων, οι αναγνώστες διαβάζουν στη γλώσσα / στις γλώσσες που γνωρίζουν, αλλιώς, διαβάζουν μια μετάφραση. Πραγματικά, οι αναγνωστικές μας συνήθειες, ως κατόχων δυο γλωσσών, ίσως και να ενεργούν ενάντια στην εκτίμηση της λογοτεχνίας, η οποία εξυψώνεται κατ' αυτόν τον τρόπο, διότι εάν διαβάζουμε με ευχέρεια, δεν μεταφράζουμε συνειδητά, όσο διαβάζουμε. Το θέμα είναι πως, εάν χρησιμοποιούμε τον μεταφραστή τον αναγνώστη / καθοδηγητή μας, σαν τον πληρεξούσιό μας αναγνώστη, πιέζουμε τον εαυτό μας να αποσαφηνίσει τη δική μας ανάγνωση. Μουρμουρίζουμε βιαστικά: "Μα η λέξη δεν σημαίνει αυτό!" ή δηλώνουμε κατηγορηματικά: "Aυτός ο μεταφραστής δεν με εκφράζει!" Και τότε καλούμαστε να πούμε τί πραγματικά σημαίνει η λέξη ή τί θα λέγαμε εμείς αν ήμαστε ο μεταφραστής.

Εάν δεν αντιπαραβάλλουμε ένα έργο με τις μεταφράσεις που δημιουργεί, διατρέχουμε τον κίνδυνο να χάσουμε πολλές αρετές που περικλείονται στα όριά του. Κάθε φράση, κάθε πρόταση, κάθε παράγραφος έχει ένα όριο που αποτελεί περισσότερο κατώφλι παρά φραγμό. Εκείνα είναι τα όρια του αυθεντικού, του κειμένου όπως αρχικά συνετέθη, και τα ίδια ανήκουν στα αντίστοιχα μέρη του, της μετάφρασης. Κάθε όριο μπορεί να διαπερασθεί όσες φορές ένα κατώφλι προοικονομεί μια είσοδο.

Ανάμεσα τους υπάρχει το "κείμενο του μεσοδιαστήματος" που είναι άγραφο μεν, αλλά δύναται να παραφραστεί. Αυτή η απόδοση του νοήματος μεταξύ των στίχων αποτελεί το δώρο που προσφέρει η μετάφραση στους αναγνώστες της λογοτεχνίας. Είναι αυτό που η θεωρία της λογοτεχνίας, ευρέως ερμηνευόμενη ως απόπειρα ορισμού του τί είναι η μετάφραση και τί κάνει, συνεισφέρει στη λογοτεχνική κριτική. Εδώ βρίσκεται το επιχείρημα της ακόλουθης εργασίας: Αν οι αναγνωστικές στρατηγικές δεν φωτίζονταν και δεν αποτελούσαν σημείο εστίασης των μεταφραστικών σπουδών, θα χάναμε πολλά από όσα μας προσφέρει η λογοτεχνία. Για να το διατυπώσουμε θετικά, οι σπουδές της μετάφρασης μας καθοδηγούν σε μια ασφαλή οδό συμμετοχής στη λογοτεχνία και προσθέτουν στον πλούτο της.

Αναφορές στο "ανάμεσα" δεν είναι ασυνήθεις στην Ανθρωπολογία, την Φιλοσοφία των Ηπείρων (ο Νοτιοαμερικανικός ορισμός για την μετά - χαϊντεγγεριανή "θεωρική" παράδοση), στις πολιτισμικές σπουδές, την Αποδόμηση και την Μετά-νεοτερικότητα. Δεν έχω χρησιμοποιήσει ακόμη τη λέξη "interliminal" [μεσοδιάστημα] ως ουσιαστικό ή επίθετο με τον τρόπο που θα χρησιμοποιηθεί στην εργασία αυτή, από τη μέρα του 1988 που ρώτησα ένα συνάδερφο για τη λέξη αυτή, ώστε να ορίσω αυτό που κείται μεταξύ της φράσης-πηγής και της φράσης- στόχου. Σκέφτηκα πως θα έπρεπε να υπάρχει ένας ρητορικός όρος που είτε δεν γνώριζα είτε δεν μπορούσα να θυμηθώ και χρειαζόμουν κάποια λέξη για το συμπέρασμα που επρόκειτο να συναγάγω από το έργο του Jean - Francois Lyotard La Differand.[13] O συνάδερφός μου Stephen Rose από το State University της Νέας Υόρκης στο Binghampton, συνέθεσε τη λέξη "interliminal".* Εκείνος ποτέ δεν την χρησιμοποιεί, όμως εγώ την έχω χρησιμοποιήσει από τότε και στο εξής.

Έχω εικονογραφήσεις από την ποίηση και την πεζογραφία. Εργασίες γραπτές και ομιλίες θα είχαν προσφέρει παραδείγματα, αλλά λιγότερα, και πιστεύω πως θα είχαν ήδη διαμοιραστεί στο προσωπικό ρεπερτόριο των αναγνωστών. Έχω αποφύγει εσκεμμένως παραδείγματα από το δράμα. Κατ' αρχάς, πιστεύω πως οι απαιτήσεις του κοινού, στο οποίο απευθύνεται, και η φαντασία του σκηνοθέτη καθιστούν τη θεατρική μετάφραση ζήτημα εξίσου του θεάτρου όσο και των μεταφραστικών σπουδών. Κατά δεύτερον, το θέμα αυτό συζητήθηκε σε διάφορες εξειδικευμένες εργασίες όπως οι εξαιρετικές μελέτες των μεταφράσεων του Σαίξπηρ από τις Annie Brisset και Romy Heylen. Τρίτον και πλέον σημαντικό, ο συλλογισμός μου βασίζεται στις αναγνωστικές συνήθειες.

Αυτό σημαίνει πως δεν θα προσεγγίσω όλα τα θεμελιώδη ερωτήματα που ανακύπτουν στη συζήτηση για τη θεωρία της μετάφρασης. Οι θεωρίες ποικίλουν, ανάλογα με το κατά πόσο προσπαθούν να εξηγήσουν τη μετάφραση ή, για να το θέσω αλλιώς, ποια όψη της τοποθετούν στη θέση - κλειδί.

Εάν δίνουν έμφαση στην πράξη της μετάφρασης, οι "θεωρίες" μοιάζουν με εγχειρίδια. Για παράδειγμα, το βιβλίο της Milred Larson, Meaning - based Translation. AGuidetoGross - LanguageEquivalence (1984) [Μετάφραση βασισμένη στο νόημα. Ένας οδηγός στα Δια - γλωσσικά Ισοδύναμα] είναι ένας οδηγός για τον αρχάριο επαγγελματία του κλάδου (και είναι ιδιαιτέρως γοητευτικός λόγω του ότι χρησιμοποιεί μη δυτικές γλώσσες).

Εάν εστιάζουν στη διαδικασία, οι "θεωρίες" ακολουθούν τα βήματα που οφείλει να βαδίσει ο νους, όπως αυτά προβάλλουν είτε από μια σύγκριση κειμένων ή από την κωδικοποιημένη πρακτική που παράγεται από τη σύγκριση ενός αυθεντικού κειμένου και μιας μετάφρασης που κρίθηκε ικανοποιητική. Για παράδειγμα, το έργο των Eugene A. Nida και Charles Tabor Theory and Practice of Translation (1974) [Θεωρία και Πράξη της Μετάφρασης], με ένα πολύ πιο περιορισμένο φάσμα παραδειγμάτων σε σχέση με το βιβλίο της Larson, δείχνει πώς να διαχωρίζει κανείς τα συστατικά του νοήματος. Και η Larson και οι Nida/ Tabor κάνουν υποθέσεις σχετικά με τις μη δυτικές γλώσσες με βάση τις δυτικές γλώσσες. Αυτό δεν αποτελεί κριτική, ούτε βέβαια μομφή για αποικιοκρατισμό. Οι δυτικοί μεταφραστές όφειλαν να συνεχίσουν αφορμώμενοι από την εμπειρία της δικής τους γλωσσικής υποδομής, όσον αφορά τη μητρική τους γλώσσα.

Εάν δίνουν έμφαση στο προϊόν, οι "θεωρίες" περιγράφουν τις νόρμες των ρητορικών σχημάτων που ακολουθούνται από τη μετάφραση. Για παράδειγμα, το έργο του Gideon Toury Desriptive Translation Studies and Beyond (1995) [Περιγραφικές μεταφραστικές σπουδές και περαιτέρω] επιχειρηματολογεί υπερασπιζόμενο επιτυχείς διαδοχικές περιγραφές αλλά και συγχρονικές περιγραφές των ποικίλων αποδεκτών γενών σε μια κοινωνία. Παρόλο που δεν είναι νεοτερισμός να προτείνει κανείς το σχολιασμό των μεταμορφώσεων ενός λογοτεχνικού έργου μέσω των μεταφράσεών του, κατά καιρούς, όπως ο Όμηρος με την πάροδο των αιώνων, ο Toury και οι φοιτητές του έχουν προσδώσει σημασία και στην πιο ασήμαντη λεπτομέρεια, εστιάζοντας σε μέρη του λόγου, όπως οι προθέσεις και οι μετοχές. Έχουν επίσης προτείνει να συνεξεταστούν αποδεκτές εκδοχές του στο λαϊκό πολιτισμό. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να συγκρίνει τις εκδοχές που δημιουργούνται, όταν ο λαϊκός πολιτισμός "μεταφράζει" ένα κλασικό λογοτεχνικό έργο: λάβετε υπόψη, για παράδειγμα, μια πιστή λογοτεχνική μετάφραση του βιβλίου Notre - Dame de Paris[14] ("O καμπούρης του Νοτρ - Νταμ") του Βίκτωρα Ουγκώ και του Quasimodo [Κουασιμόδος] της εταιρείας Walt Disney.

Εάν η εστίαση πραγματοποιείται στη φύση ή στην αίσθηση της μετάφρασης, οι "θεωρίες" τοποθετούν τη μετάφραση μεταφορικά στον αντιληπτό αλλά μετά βίας προσιτό κόσμο του μυαλού. Εδώ, βεβαίως, σκέφτομαι την κανονιστική εργασία του Walter Benjamin "The Task of the Translator" (1923,1968) ["Καθήκον του Μεταφραστή"], στην οποία θα αναφερθώ επανειλημμένως κατά τη διάρκεια της συζήτησης αυτής για τη μετάφραση και τη λογοτεχνική κριτική.

Η συζήτησή μου θα επικεντρωθεί στη διαδικασία και στο αποτέλεσμα αλλά με σημαντική στήριξη σε ενοράσεις / στη διαίσθηση για τη φύση της μετάφρασης. Σ' όλη την έκτασή της, θα δώσω έμφαση στο τί αποκομίζει η λογοτεχνία από τη μετάφρασή της.

Παρόλο που έμπειροι μεταφραστές πρέπει να έχουν προσπαθήσει να εξηγήσουν ή να δικαιολογήσουν τί κάνουν πολύ πριν από τον Κικέρωνα και τον Άγιο Ιερώνυμο, επισημαίνω ότι, κατά την αναμεικτική αμερικανική μου ιδιοσυγκρασία, χρονολογώ το ξεκίνημα των νεοτερικών μεταφραστικών σπουδών με την εργασία του Eugene A. Nida στα 1947 πάνω στις αρχές της μετάφρασης, του οποίου η έκδοση συνέπεσε με τη σταδιακή ανάπτυξη των μηχανικών μεταφράσεων. Σημειώνω ότι ο Wolfram Wilss (1985: 13-14) και ο George Mounin (1976: 80) αναγνωρίζουν επίσης την υπεροχή της εργασίας του Νida. Θεωρώ πως η επόμενη κρίσιμη χρονολογία είναι το 1975, όταν ο George Steiner, στο After Babel [Μετά τη Βαβέλ] αναβιώνει την εργασία του Walter Benjamin "The Task of the Translator" (1923) [To καθήκον του μεταφραστή], μολονότι η διαφωτιστική μετάφραση του Harry Zohn ήταν ήδη διαθέσιμη επτά χρόνια πριν. Από εκείνη τη στιγμή και έπειτα σημειώθηκε έκρηξη του ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος. Οι περιγραφικές, εμπειρικές μέθοδοι που εισήχθησαν το 1976 ως «πολυσυστημική προσέγγιση» (και εξακολουθούν να αναφέρονται με αυτό το όνομα), έφεραν στην επιφάνεια συστηματικές στρατηγικές για την ανάλυση της μετάφρασης. Δεν υποτιμώ την σταθερότητά τους στη θεωρία της μετάφρασης, ούτε τη χρησιμότητά τους με το να εστιάζουν την προσοχή στα ίδια τα κείμενα. Ωστόσο, για την παρούσα εργασία, δεν υπήρξαν τόσο καθοριστικές, όσο η "αναβίωση" του Benjamin. Η αναβίωση αυτή υιοθετήθηκε και ακολουθήθηκε από τη λογοτεχνική κριτική και, μέχρι ενός σημείου, επηρέασε τη μεταφραστική πρακτική στις ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις.

Η "μεταζωή" του Benjamin μπορεί να συμβάλλει στη διευρυμένη φάση που διέρχεται τώρα η πολιτισμική ιστορία , μια φάση, η οποία με τη σειρά της καθιστά έγκυρες τις αναγνώσεις "ανάμεσα στους στίχους" που επιχειρεί να προωθήσει η παρούσα εργασία.

2. Η Συμβατότητα της Μετάφρασης και της Λογοτεχνικής Κριτικής.

Μετάφραση και λογοτεχνική κριτική: στη σύζευξη αυτή οι μεταφραστικές σπουδές οδηγούν, ακολουθούν και υποστηρίζουν. Πραγματικά, όταν συλλογιζόμαστε ότι ακόμη και οι πλέον πολυμαθείς και μακροβιότεροι κριτικοί δεν μπορούν να γνωρίζουν όλες τις γλώσσες που τους χρειάζονται, αναγνωρίζουμε πως η λογοτεχνική κριτική εξαρτάται από τη μετάφραση, η οποία με τη σειρά της κερδίζει από τον αυστηρό έλεγχο της τελευταίας. Επομένως, η μετάφραση και η κριτική ενισχύουν την κατανόηση και την εκτίμηση της λογοτεχνίας. Για τη σοβαρή μελέτη της λογοτεχνίας ο συνδυασμός τους είναι αναγκαίος.

Δίχως τη μετάφραση, προφανώς, οι λογοτεχνίες δεν θα μπορούσαν να γίνουν γνωστές έξω από τις περιοχές, όπου χρησιμοποιείται η γλώσσα τους. Δίχως την κριτική, εξίσου προφανώς, οι λογοτεχνίες δεν μπορούσαν να θεμελιώσουν τις παραδόσεις που τις βοηθούν να διατηρούνται και να αναπαράγονται. Όταν η λογοτεχνία χάνει τους ενεργούς χρήστες της πρώτης γλώσσας στην οποία εκφράστηκε, είναι χαμένη επίσης και ως προς την ουσία της, εκτός αν έχουν επιβιώσει κάποιες μεταφράσεις ως καταγραφές. Μπορούμε να παραπέμψουμε στους Ετρούσκους, στους Ινδιάνους, σε αναρίθμητες νησίδες αντίστασης με περιορισμένη διασπορά σ' όλο τον κόσμο: αυτές είναι γλώσσες που απέτυχαν να στρατολογήσουν κάποιο σθεναρό εγγράμματο επιβιώσαντα με δυνατή μνήμη και έτσι έχουν χαθεί για μας. Υπήρχαν, για παράδειγμα, μια φορά περίπου 500 γλώσσες που ομιλούνταν στην Βόρεια Αμερική: μόνο 100 ομιλούνταν το 1995. Το σύνολο κατέβηκε στις 99, στις 9 Ιανουαρίου 1996, όταν ο Red Thunder Cloud, ο τελευταίος ομιλητής της Catawba, πέθανε, αφήνοντας λίγες μόνο ηχογραφήσεις για το Massachusetts Institute of Technology και το Smithsonian Institute.

Οι κλασικές λογοτεχνίες των Αρχαίων Ελλήνων και των Λατίνων επιβιώνουν εξαιτίας της μετάφρασης. Κάποια έργα δεν θα είχαν καταγραφεί ποτέ, αν δεν υπήρχαν οι αραβικές μεταφράσεις: η Αναγέννηση στη Δύση αναβίωσε τη Λατινική, ως τη γλώσσα για τα σοβαρά ζητήματα, όχι όμως και για σοβαρή λογοτεχνία. Ακόμη και η διδασκαλία των κλασικών γλωσσών εξαρτάται από τη μετάφραση προς- και- από -μια τοπική διάλεκτο, και η διδασκαλία είναι περιορισμένη: στη Βόρεια Αμερική, πέρα από τους εκκλησιαστικούς κύκλους, η μελέτη των γλωσσών αυτών έγινε υπόθεση των ειδικών που χρειάζονται ένα εργαλείο έρευνας, όπως και η περίπτωση της απαίτησης για μια κλασική γλώσσα σε μερικά -όχι όλα- διδακτορικά προγράμματα συγκριτικής λογοτεχνίας. Οι διεθνείς γλώσσες που αντικατέστησαν τα ελληνικά και τα Λατινικά είναι επίσης οι μεσάζοντες που μέσω της μετάφρασης κράτησαν τις υπόλοιπες γλώσσες ζωντανές. Σήμερα, όταν είμαστε μάρτυρες αναβίωσης του γλωσσολογικού εθνικισμού, χρειάζεται να θυμόμαστε ότι όταν καλλιεργούμε γλώσσες μικρότερης έκτασης, οφείλουμε με όμοιο τρόπο να διατηρούμε το σύνδεσμό τους με διεθνείς γλώσσες όπως η Αραβική, η Κινεζική, η Αγγλική, η Γαλλική, η Γερμανική, η Ελληνική, η Ιταλική, η Ιαπωνική, η Λατινική, η Ρωσική και η Ισπανική.

Οι μεταφραστές και άρα οι μεταφράσεις είναι μεσάζοντες. Βεβαίως, όταν οικειοποιούνται κάτι που δεν είναι δικό τους για να ξεκινήσουν μ' αυτό, διατρέχουν τον κίνδυνο να βλάψουν ή να αναπαραστήσουν λανθασμένα ό,τι οικειοποιήθηκαν, ακόμη και αν οι ίδιοι το έπραξαν καλόπιστα ή ασυναίσθητα. Οι μεσάζοντες μπορεί από τη φύση τους να μην είναι ικανοί για απόλυτη ουδετερότητα. Και μάλιστα, είτε αλαζόνες είτε δουλικοί, αποτελούν απαραίτητους συνδέσμους. Εδώ θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς την αντίρρηση ότι, όχι μόνον υπερβαίνουν όρια, αλλά επιπλέον τα ορίζουν και τα καταλύουν ταυτόχρονα. Αλλά το θέμα στο οποίο εστιάζουμε εδώ είναι η λογοτεχνική κριτική και όχι ο πολιτισμικός επεκτατισμός.

Στο προηγούμενο κεφάλαιο διαπιστώσαμε πως ήταν δυνατό να μεταφράσουμε ένα μόνο στίχο από ένα αλλεπάλληλα ανθολογημένο ποίημα του W.B.Yeats, κι όμως με κανέναν τρόπο δεν ήμασταν ικανοί να αποδώσουμε σε έναν γαλλικό στίχο όλες τις σημασίες που έμοιαζαν να είχαν ενσωματωθεί στον αγγλικό. Πραγματικά, χρησιμοποιήσαμε αυτή την προφανή αποτυχία, για να προωθήσουμε την αξία της μετάφρασης. Μια τέτοια "αποτυχία" επιβάλλεται να αναθεωρηθεί. Ασφαλώς ενισχύει την υπόθεση ότι ούτε η μετάφραση ούτε το δημιουργικό γράψιμο αρκούν για να επιβεβαιώσουν ότι οι μεταφραστές είναι poetesmanques[15] ("δυνάμει ποιητές"), σαν να ήταν το δημιουργικό γράψιμο μια εντελώς αυθόρμητη δραστηριότητα και η μετάφραση μια απολύτως ηθελημένη δραστηριότητα κατάλληλη μόνον για συγγραφείς δεύτερης σειράς. Οι ίδιοι οι ποιητές, βεβαίως, καλούνται να ενισχύουν την έμπνευση με τη φιλοπονία και την επιμονή, με σκοπό να μεταφράζουν μια κατάσταση ή ένα συναίσθημα σε γλώσσα. Πολλοί μεταφραστές προχωρούν, εν μέρει τουλάχιστον, σε μια αντίστροφη χρήση της φιλοπονίας και της επιμονής φτάνοντας σε ενός είδους αναπαράσταση της κατάστασης που θα συντελέσει να αποκαλυφθεί ένα συναίσθημα συγγενές προς την έμπνευση.

Για να φτάσω απευθείας στο θέμα, που με απασχολεί, ούτε πάλι η υπόθεση της μετάφρασης και της λογοτεχνικής κριτικής ενισχύεται από ισχυρισμούς ότι το ένα είναι ανώτερο από το άλλο ή ότι και τα δύο είναι ανώτερα από το δημιουργικό γράψιμο. Οι εκτιμήσεις αυτές αποτελούν παγίδες που στήνουν από καιρό σε καιρό κριτικοί ή θεωρητικοί προσπαθώντας να κεντρίσουν τη συγκαταβατικότητα του κοινού αισθήματος, προκαλώντας όμως γενικά αντιδράσεις απορριπτικές που οδηγούν και τη μετάφραση και τη λογοτεχνική κριτική στην απαξίωση αν όχι στην δυσφήμιση. Η μετάφραση και η λογοτεχνική κριτική σε ορισμένες συνθήκες μπορούν να αποτελούν την απόσταξη ή τη διεύρυνση του υπό συζήτηση κειμένου, αλλά καμία δεν οδηγεί αναγκαστικά σε ένα πιο καλαίσθητο προϊόν ή σε μια υψηλότερη πνευματική διαδικασία - εάν οι έννοιες "πιο καλαίσθητο" και "υψηλότερο" έχουν κάποιο νόημα σε παρόμοια συμφραζόμενα.

Tόσο η μετάφραση όσο και η λογοτεχνική κριτική αποτελούν παράγωγα ενός προϋπάρχοντος κειμένου. Η μετάφραση μπορεί να θεωρείται καλύτερο συγγραφικό δημιούργημα απ' ό,τι το αυθεντικό λογοτεχνικό έργο. Όταν ερχόμαστε στον Μπωντλαίρ ως μεταφραστή του Πόε, οφείλουμε να έχουμε υπόψη ότι για δεκαετίες οι ειδικοί της αμερικανικής λογοτεχνίας, ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν καταλήξει πως σίγουρα ο Μπωντλαίρ βελτιώνει τον Πόε. Συμβαίνει να διαφωνώ, αλλά το επιχείρημα είναι εύλογο. Ή ακόμη μπορούμε να θεωρήσουμε πιο αξιόλογη μια κριτική εργασία πάνω σ' ένα έργο, από το ίδιο το έργο στο οποίο αναφέρεται, είτε ο κριτικός αναφερόταν στο πρωτότυπο ή στην μετάφρασή του. Όταν εξετάζουμε τον Μπωντλαίρ στις μεταφράσεις του, πρέπει να θυμόμαστε ότι το βιβλίο Axel's Castle του Edmund Wilson και η εισαγωγή του Yeats στο A Vision μελετώνται ακόμη, αλλά το Axel του Villiers de l' Isle-Adam, δράμα στο οποίο αναφέρονται και τα δυο βιβλία, είναι γνωστό κυρίως από διαδόσεις, παρόλο που υπάρχουν μεταφράσεις του στην αγορά. (Δεν έχει "ανεβεί" στην σκηνή και έχει αποκτήσει λιγότερες από έξι συμφωνικές αναγνώσεις σε διάστημα εκατό περίπου χρόνων. Παρόλο που ο Yeats ήταν ικανός να διαβάζει στις 26 Φεβρουαρίου του 1894, γνώριζε μόνον τη μητρική του γλώσσα και δεν μπορούσε να διαβάσει μια μετάφραση έως τις αρχές της δεκαετίας του 1920). Αλλά πρωτίστως πρέπει να υπάρχει το λογοτεχνικό έργο.

Η λογοτεχνική μετάφραση είναι η μεταφορά των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων ενός λογοτεχνικού έργου σε μια γλώσσα διαφορετική από εκείνη της πρώτης του σύνθεσης. Αλλά η λογοτεχνική μετάφραση αποτελεί, επίσης, και μια μορφή λογοτεχνικής κριτικής. Το να εκτιμά κανείς πως η μετάφραση είναι η μόνη έγκυρη μορφή κριτικής (δηλαδή: πώς μπορείς να κατανοήσεις ένα έργο, αν δεν μπορείς να το μεταφράσεις, που σημαίνει: να το αποδώσεις με δικά σου λόγια;) είναι εξίσου προκλητικό με το να θεωρεί ότι τα έργα μπορούν να γίνουν κατανοητά μόνον στην γλώσσα που έχουν συντεθεί (δηλαδή: Πώς μπορείς να κατανοήσεις ένα έργο, αν δεν μπορείς να το διαβάσεις;) Ούτε ο αυτού του είδους ο σνομπισμός συντελεί στην πρόοδο της κατανόησης και της εκτίμησης της λογοτεχνίας.

Αυτό που κάνει η μετάφραση είναι να μας βοηθά να εισέλθουμε στο εσωτερικό της λογοτεχνίας. Αυτό το πετυχαίνουμε και ως μεταφραστές, επιστήμονες ή ερασιτέχνες, και ως κριτικοί λογοτεχνίας, με την προϋπόθεση ότι χρησιμοποιούμε τη μετάφραση. Μπορούμε να το επιχειρήσουμε απευθείας, μεταφέροντας στη γλώσσα μας τη λογοτεχνία που μελετούμε ή, εμμέσως, συγκρίνοντας μεταφράσεις. Είτε με τον έναν είτε με τον άλλο τρόπο, πρέπει να αισθανόμαστε ότι κινούμαστε προς το βάθος εκείνου που διαβάζουμε, εξετάζοντας τη λογοτεχνία από το εσωτερικό της, ένας τρόπος για να εξασφαλίζουμε το ότι την αισθανόμαστε "από μέσα". Κάθε τρόπος, με λίγα λόγια, παρέχει έναν μηχανισμό που ενέχει τη δική του κατεύθυνση και ορμή. Είναι ακόμη παρακινδυνευμένο να χρησιμοποιούμε τη μετάφραση ως όργανο κριτικής και/ή σκοπό της , εάν το έργο που πρόκειται να μεταφραστεί δεν ανήκει σ' εκείνα που θεωρούμε ευτυχή.

Για δημιουργίες που μας ελκύουν λίγο έως καθόλου, είναι πιθανώς ψυχολογικά ασφαλέστερο να περιγράφουμε τη λογοτεχνία από το εξωτερικό της και, εάν πρέπει να εξακριβώσουμε μόνον τις εμφανείς ιδέες ή "πληροφορίες", τότε μια εξωτερική περιγραφή είναι σχεδόν ακριβής και πλήρης.

Περαιτέρω, οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι σε έργα, με τα οποία αισθανόμαστε υπερβολική οικειότητα, η αίσθηση αυτή και μόνο θα μας οδηγήσει στο εσωτερικό τους. Δεν είναι ανάγκη να ταλαιπωρούμαστε με τη μετάφραση ή την κριτική τους. Όταν διαβάζουμε για την ευχαρίστησή μας, δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε ότι διαβάζουμε μια μετάφραση. Στην πραγματικότητα σε μερικές μορφές λογοτεχνίας, ίσως δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε ούτε τη γλώσσα: ίσως αρκεί να ακολουθήσουμε μόνον το ρεύμα της. Η όπερα και ο κινηματογράφος έχουν οπαδούς που αγνοούν τους υπέρτιτλους και τους υπότιτλους. Τέτοιοι όμως λάτρεις δεν θα παραδέχονταν ότι η γνώση του λιμπρέτο και του σεναρίου στην δική τους γλώσσα προσθέτει κάτι στην εμπειρία τους;

Βεβαίως και προσθέτει, ακόμη και όταν το κείμενο είναι κάθε άλλο παρά επιτυχημένο. Σε κάθε περίπτωση, οι σελίδες που ακολουθούν απευθύνονται σε εκείνους που τιμούν τη λογοτεχνία και επιθυμούν να διευρύνουν το δεσμό τους μαζί της σκεπτόμενοι μέσω της αμοιβαίας ενδυναμωτικής συνεισφοράς της λογοτεχνίας και της λογοτεχνικής κριτικής. Οι σελίδες αυτές παρέχουν, επίσης, την ευκαιρία να θυμηθούμε για μια ακόμη φορά κάποιους αγαπημένους συγγραφείς. Ασχέτως από το πόσο εκτενώς έχουμε μελετήσει κάθε μεγάλο συγγραφέα, η μετάφραση θα μας προσφέρει νέους χώρους, να σκεφτούμε για τον καθένα τους.

Σημειώσεις

²⁷⁸ Η απόδοση του τίτλου στα ελληνικά ανήκει στη μετάφραση του ποιήματος από τον Γιώργο Σεφέρη. Βλ. W. B. Yeats, Ποιήματα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994, σσ. 27 - 28. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁷⁹ Σύμφωνα με τη μετάφραση του Γιώργου Σεφέρη. βλ. ό.π. σ.27. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁰ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸¹ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸² Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸³ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁴ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁵ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁶ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁷ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁸ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁸⁹ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁹⁰ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

* Η απόδοση της λέξης interliminal, ειδικότερα και σε αναφορά με το έργο του Jean Francois Lyotard θα μπορούσε να υπονοεί και την έννοια του "διάφορου", με την διπλή σημασία της λέξης ως νοηματική διαφορά αλλά και ως νοηματικό κέρδος / περίσσευμα ανάμεσα στη φράση-πηγή και στη φράση-στόχο. [Σ. τ. Ε.]

²⁹¹ Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁹² Γαλλικά στο πρωτότυπο. [Σημ. τ. Μετ.]

²⁹³