• Λογοτεχνική μετάφραση: ιστορία, θεωρία, κριτική
  • 1. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, "Η λογοτεχνική μετάφραση στην Ελλάδα"
  • 2. Νάσος Βαγενάς, Η μετάφραση ως πρωτότυπο
  • 3. Νάσος Βαγενάς, Το πρόβλημα της μετάφρασης του ελεύθερου στίχου: η ελληνική εμπειρία
  • 4. Γιώργος Βάρσος, Σημείωμα του μεταφραστή, στο Έζρα Πάουντ, Σπουδή των Κάντο Ι-ΧΧΧ
  • 5. Walter Benjamin, Το έργο του μεταφραστή
  • 6. Antoine Berman, Η μετάφραση και οι λόγοι της
  • 7. David Connolly, Λογοτεχνική μετάφραση: σε τι χρησιμεύει η θεωρία;
  • 8. David Connolly, Η μετάφραση της ποίησης: Προλεγόμενα μιας συζήτησης
  • 9. Τάκης Καγιαλής, Εθνική λογοτεχνία, συγκριτική φιλολογία και οι λογοτεχνικές μεταφράσεις
  • 10. Τάκης Καγιαλής, Η μετάφραση της ποίησης στον μοντερνισμό: κέντρο και περιφέρεια
  • 11. Διονύσης Καψάλης, Ο Καρυωτάκης και η τέχνη της ποιητικής μετάφρασης
  • 12. Γιώργος Κεντρωτής, Τι είναι η θεωρία και η πράξη της μετάφρασης;
  • 13. Γιώργος Κεχαγιόγλου, Ελληνικές μεταφράσεις στον 18ο αιώνα: 'Mετά-δοτικές ή προδοτικές'· 'Πιστές και άσχημες' ― 'Άπιστες και όμορφες'
  • 14. Βασίλης Κουτσιβίτης, Βασικές έννοιες
  • 15. Ζήσιμος Λορεντζάτος, Ο Καρυωτάκης
  • 16. Alberto Manguel, Ο μεταφραστής ως αναγνώστης
  • 17. Τζένη Μαστοράκη, Η κωμωδία του Heinrich von Kleist Η σπασμένη στάμνα
  • 18. Άρης Μπερλής, Το σκάνδαλο της μετάφρασης
  • 19. Αλέξης Πολίτης, Η μετάφραση της Κορίννας στα 1835: Η ώρα της πεζογραφίας
  • 20. Marilyn Gaddis Rose, Μετάφραση και λογοτεχνική κριτική
  • 21. Ελένη Σελλά, Η μετάφραση ως μέσον υποστήριξης των «ασθενών» γλωσσών
  • 22. Ελένη Σελλά-Μάζη, Ιδεολογίες, σημασίες και μετάφραση

Λογοτεχνική μετάφραση: ιστορία, θεωρία, κριτική
Kριτική Επιμέλεια: Τάκης Καγιαλής

Ποιον και τι υπηρετεί η μετάφραση της λογοτεχνίας; Ή, στη διατύπωση της ιδιοτέλειας, ποιος κερδίζει από τη μετάφραση της λογοτεχνίας;

Υποτίθεται πως ο πρώτος που ωφελείται είναι ο φιλομαθής αλλά μη γλωσσομαθής αναγνώστης. Τα σπουδαία ξένα έργα -καταρχήν είναι πάντα σπουδαία τα έργα που αξίζουν τον κόπο να μεταφραστούν- θα παρέμεναν, χωρίς τις υπηρεσίες του μεταφραστή βιβλία κλειστά.

Δεν θα ασχοληθώ με τούτο το κέρδος, μολονότι η άνθηση της μετάφρασης σε εποχή μεγάλης γλωσσομάθειας, όπως η σημερινή, γεννά το ενδιαφέρον ερώτημα πώς διαμορφώνονται οι σχέσεις γλωσσομαθών αναγνωστών και πρωτοτύπων έργων ή μεταφρασμάτων.

Κερδίζει ακόμη από τη μετάφραση ο συγγραφεύς του ξένου ή πρωτοτύπου -κι όχι μόνο τη φήμη και την πέραν των γλωσσικών του συνόρων καταξίωση. Οι ζώντες συγγραφείς έχουν ένα πρόσθετο, ουσιαστικό κέρδος: τη, συχνά ανησυχαστική, γνώση ότι οι μορφές τους και τα περιεχόμενα τους μπορούν να παραδοθούν σε άλλη μορφή.

Ωφελούνται ακόμη από τις μεταφράσεις οι εθνικές λογοτεχνίες στις οποίες ανήκουν πρωτότυπο και μετάφρασμα, δωρούμενη η μεν, δωροδόχος η δε. Πλούτο συνιστά εκατέρωθεν τούτη η συναλλαγή, αλλά κάποτε συμπαρομαρτούνται κομπασμός και υπεροψία και μνησικακία για τη δωρεά.

Κέρδη βέβαια συγκομίζει και ο μεταφραστής, μεγάλα γνωστικά και βιωματικά κέρδη, αντιστρόφως ανάλογα των οικονομικών ή και ηθικών του απολαβών.Οι έμπειροι μεταφραστές γνωρίζουν πως η μεταφραστική δοκιμασία είναι πολύτιμη, αναντικατάστατη, αφανής και αμετάδοτη. Είναι ακόμη ανεξάρτητη απότο μεταφραστικό αποτέλεσμα, που μπορεί να είναι επιτυχές, μπορεί και όχι. Μια μετάφραση που είναι σαν πρωτότυπο, δεν προϋποθέτει εξ ανάγκης μεταφραστική βάσανο, κι, ένα μετρημένο, ανεπίδεκτο μετάφρασμα κρύβει, συχνά τον μεταφραστικό αγώνα -το μέγα κέρδος του μεταφραστή.

Υπάρχουν και τα κέρδη τον γλωσσών, της γλώσσας του πρωτοτύπου και της γλώσσας του μεταφράσματος, της γλώσσας στην οποία γράφει, ο συγγραφεύς και της γλώσσας στην οποία μεταφράζει ο μεταφραστής της αλλοδαπής και της ημεδαπής, ή της ημεδαπής και της αλλοδαπής -ανάλογα από ποια σκοπιά το βλέπει κανείς. Σε τούτο το ζεύγμα θα επιμείνω στον λίγο χρόνο που έχω για αυτή την εισήγηση.

Πεποίθησή μου είναι ότι η μετάφραση υπηρετεί όχι μόνο τη γλώσσα του μεταφράσματος και του μεταφραστή, αλλά και τη γλώσσα του πρωτοτύπου, ότι κομίζει κέρδη και στη μία και στην άλλη. Το προφανές είναι, βέβαια, ότι υπηρετεί την ημεδαπή γλώσσα καλλιεργώντας την, υποχρεώνοντας την δηλαδή να διατυπώσει, με λόγο καίριο, καλαίσθητο και γλωσσικά ασφαλή, πρωτόφαντα και ανοίκεια σημαινόμενα. Και, ακόμη, πρόδηλο είναι ότι υπηρετεί τα πολιτιστικά συμφραζόμενα του πρωτοτύπου, την αλλότρια, την ξένη κουλτούρα.

Οι υπηρεσίες που προσφέρει η μετάφραση στη γλώσσα του πρωτοτύπου δεν είναι εξίσου προφανείς, παρά μόνον στις ακραίες περιπτώσεις πολύ κακών μεταφράσεων (οπότε, οι υπηρεσίες προς την ξένη είναι εις βάρος της ημεδαπής). Ωστόσο, και στις καλές μεταφράσεις η ξένη γλώσσα υπηρετείται ουσιαστικά, μόνο που η υπηρεσία τούτη εκτελείται λαθραία, διακριτικά, ύπουλα, όσο και μοιραία.

Με τον τρόπο που το μετάφρασμα παρακολουθεί το πρωτότυπο κείμενο, βήμα προς βήμα, στα επιμέρους και στο σύνολό του, με παρόμοιο, αν και πολύ πιο ευέλικτο τρόπο, η ημεδαπή γλώσσα του μεταφράσματος παρακολουθεί την αλλοδαπή του πρωτοτύπου. Η κλιμάκωση της δέσμευσης στην ξένη γλώσσα είναι ανιούσα. Στο φωνηματικό επίπεδο η δέσμευση είναι μηδενική. Στο λεξιλογικό μεταφράζουμε με σχετική ελευθερία, υπάρχει ευχέρεια επιλογών. Στο συντακτικό ακολουθούμε κατά πόδας (κατά το δυνατόν), εκμεταλλευόμενοι την ελαστικότητα της δικής μας γλώσσας για να δεχθεί την ξένη χρήση, δομή ή διάταξη, με τους ελαχιστότερους (κατά το δυνατόν) κραδασμούς. Όσο απομακρυνόμαστε από τη λέξη (όπου έχουμε σχετική ελευθερία), τόσο πιο πιστά υποχρεωνόμαστε να υπηρετήσουμε την ξένη γλώσσα. Στις μακρές περιόδους και εκφορές οι δεσμεύσεις είναι μεγάλες. Εδώ, όχι στη λέξη, η ξένη γλώσσα και το μεταφραστικό ήθος απαιτούν την πληρέστερη συμμόρφωση. Η πυκνότητα των διατάξεων, η αμφισημία ή διαύγεια των εκφορών, η συχνή πρόκριση συγκεκριμένων γραμματικών κατηγοριών, είναι γενικά γλωσσικά χαρακτηριστικά που ο μεταφραστής φέρει εκών άκων στην ημεδαπή γλώσσα.

Θα ήταν παράλογο να ισχυριστούμε ότι υπηρετούμε το πρωτότυπο κείμενο (αυτό εξ ορισμού κάνουμε όταν μεταφράζουμε), χωρίς να υπηρετούμε τη γλώσσα στην οποία είναι γραμμένο. Άλλωστε, η γλωσσική ελευθερία του συγγραφέα είναι σχετική. Η γλωσσική του εφευρετικότητα δεν αναστέλλει, τη δράση των υποχρεωτικών συντακτικών κανόνων και των πολυάριθμων στερεότυπων εκφορών. H πρωτοτυπία του είναι δυνάμει πρωτοτυπία της γλώσσας στην οποία γράφει. Τη γλώσσα μεταφράζουμε μάλλον παρά το κείμενο του συγγραφέα. Σε αυτήν καλούμεθα να είμαστε πιστοί και νομιμόφρονες. Αντιλαμβάνομαι το σκανδαλώδες αυτής της υπόθεσης, όπως και ότι η αμφίσημη ευαγγελική ρήση του παράθεσα στην αρχή της ομιλίας μου, κατά το ήμισυ μόνο στηρίζει την επιχειρηματολογία μου, κατά το άλλο ήμισυ την ανατρέπει. Ωστόσο, πιστεύω ότι ο μεταφραστής -που μάχεται με τη γλώσσα μάλλον παρά με τον συγγραφέα- νιώθει αυτή την αδήριτο ανάγκη πιστότητας στο πετσί του. Δεν μου διαφεύγει ότι στη μετάφραση της ποίησης, όπου το μορφικό σχέδιο ανταγωνίζεται σε σημασία το σημασιολογικό περιεχόμενο και οι γλωσσικές παραλληλίεςκαι ισοδυναμίες αποτελούν δομική αρχή του κειμένου, το πρόβλημα της πιστότητας είναι πολύ πιο περίπλοκο. Ξέρουμε ότι τα λογοπαίγνια είναι αμετάφραστα. Αλλά η ποίηση δεν είναι πρωτευόντως παιχνίδι παρονομασιών.

Θα ήταν λάθος να υποθέσουμε ότι η παροχή υπηρεσιών στην ξένη γλώσσα δεν μπορεί να γίνει παρά επί ζημία της ημεδαπής. Ο οικέτης της μετάφρασης, οικέτης δύο γλωσσών, και υποχρεούται και δύναται δυσίν κυρίοις δουλεύειν. Διότι οι γλωσσικές δοσοληψίες δεν μετρώνται με τους βάτους και τους κόρους της βιβλικής παραβολής. Οι γλώσσες είναι πολύ πιο ασφαλείς απ' όσο νομίζουμε, είναι ισχυρές, και ως εκ τούτου ανθεκτικές, ανεκτικές, γενναιόδωρες, φιλοπαίγμονες, απρόβλεπτες, προσαρτητικές τόσο όσο και διαθέσιμες. Είναι ακόμη αλληλέγγυες, γιατί σε μικρό ή μεγάλο βαθμό είναι συγγενείς.

Αυτή τη συγγένεια αναδεικνύει και ενδυναμώνει ο μεταφραστής. Ιδανικός στόχος της μετάφρασης -στόχος που καθορίζεται από την ίδια τη φύση της- είναι η ισότιμη υποστήριξη των γλωσσών. Έργο δυσχερές, αμφίβολων συχνά αποτελεσμάτων (αν το αποτέλεσμα είναι αυτό που μετράει) και ακόμη πιο αμφίβολης αναγνώρισης -εκτός εάν συνδυάζει κανείς συγγραφική και μεταφραστική ιδιότητα, οπότε η πρώτη "επικυρώνει" δι' άλλης οδού τη δεύτερη. Σπανίζουν οι λογοτέχνες - μεταφραστές που θεωρούν και υπερασπίζονται τη μετάφραση ως κείμενο με αυτόνομη οντότητα ή ιδιαιτερότητα, ιδιότυπο κείμενο που υπηρετεί δυο γλώσσες και δυο κουλτούρες. Αντίθετα, η διάθεση, ρητή ή ανομολόγητη, είναι πάντα να προσάψουν το μετάφρασμα στο λογοτεχνικό τους έργο και, μέσω αυτού, στην ημεδαπή γλώσσα. (Στον κατάλογο όσων ενδεχομένως υπηρετεί η μετάφραση ας προστεθεί λοιπόν: το πρωτότυπο έργο των μεταφραστών - συγγραφέων.)

Αναγνώστης, συγγραφέας, μεταφραστής, αλλοδαπή λογοτεχνία, ημεδαπή λογοτεχνία, αλλοδαπή γλώσσα, ημεδαπή γλώσσα -όλοι αυτοί δεν μπορούννα υπηρετηθούν από τη μετάφραση εξίσου και ακριβοδίκαια.Τα κέρδη του ενός είναι συχνά ζημία ή στέρηση του άλλου. Χάριτες οφείλονται, παράπονα εγείρονται, και ευθύνες αποδίδονται στον μεταφραστή πάντα -τίποτα πιο εύλογο, αν και το θέμα είναι πολύ πιο σύνθετο. Στη μετάφραση χωρούν πάντα πολλά μέτρα και πολλά σταθμά, κι ο μεταφραστής κάνει, συνειδητά ή ασυνείδητα, τις δικές του επιλογές: αποφασίζει, ή και σύρεται, να υπηρετήσει τον ένα ή τον άλλο παράγοντα. Η κρίση του μεταφράσματος είναι κατά κανόνα εξίσου μονομερής. Ωστόσο, η πάση θυσία υπηρεσία της ημεδαπής γλώσσας και η πρωτοτυποποίηση της μετάφρασης αποδυναμώνουν τα κριτήρια κι ανοίγουν την πόρτα στην αυθαιρεσία και την ευκολία. Η ταυτόχρονη εξυπηρέτηση της ξένης γλώσσας ανταποκρίνεται περισσότερο στον οντολογικό χαρακτήρα της μετάφρασης, παρέχει στερεότερη βάση ελέγχου, προϋποθέτει και απαιτεί ένα πολυπλοκότερο και αποκαλυπτικότερο παιχνίδι.