• ΕΙΣΑΓΩΓΗ
  • Το εύρος της καταγραφής
  • Το ερευνητικό πρόγραμμα «Έλεγχος, καταγραφή, ταξινόμηση και αξιολόγηση των μεταφράσεων της νεοελληνικής λογοτεχνίας σε άλλες γλώσσες»
  • Δεδομένα και προοπτικές της μετάφρασης έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας ανά γλώσσα υποδοχής
• ΓΛΩΣΣΕΣ
  • Βουλγαρική
  • Γαλλική
  • Γερμανική
  • Ισπανική (γλώσσες της Ισπανίας)
  • Ιταλική
  • Ολλανδική
  • Ουγγρική
  • Πορτογαλική
  • Ρουμανική
  • Σερβική
  • Τουρκική
  • Αγγλική (Βρετανία, Ιρλανδία, Ελλάδα)

Μέχρι και τις αρχές του 19ου αιώνα στους πολιτιστικούς κύκλους της Σερβίας δεν αφιερωνόταν η δέουσα προσοχή στη σύγχρονη λογοτεχνία των βαλκανικών λαών. Καλλιεργούνταν κυρίως η εθνική λογοτεχνία και μεταφράζονταν έργα αρχαίων ελλήνων και βυζαντινών συγγραφέων ή σύγχρονων συγγραφέων της δυτικής Ευρώπης.

Η μετάφραση της νεοελληνικής λογοτεχνίας συνδέεται στενά με την ιστορική και πολιτική κατάσταση καθώς και με το πρόβλημα της γλώσσας. Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στη Σερβία έχει πολύ μακρά παράδοση. Από το 1718 και μέχρι το 1835 λειτουργούσαν ιδιωτικά ελληνικά σχολεία χρηματοδοτούμενα από τις ελληνικές κοινότητες, τα οποία τελούσαν υπό την εποπτεία της μητρόπολης, ενώ κατά τις μεταγενέστερες εποχές η ελληνική γλώσσα διδασκόταν στα κρατικά σχολεία στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης. Όμως, η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, ένα μείγμα καθαρεύουσας και δημοτικής, ήταν προσαρμοσμένη κυρίως στις ανάγκες των μελλοντικών εμπόρων. Όταν λειτούργησε το πανεπιστήμιο, δόθηκε προτεραιότητα στην αρχαία ελληνική γλώσσα, ενώ η νεοελληνική, η οποία διδασκόταν αλλά όχι συστηματικά και σταθερά, έγινε προαιρετικό μάθημα. Η παράδοση στη μετάφραση έργων των αρχαίων ελλήνων και βυζαντινών συγγραφέων, η οποία ήκμασε την εποχή του Βυζαντίου και συνεχίστηκε στα «κρυφά σχολεία» (που λειτουργούσαν στα μοναστήρια και ασχολούνταν με αντιγραφή κειμένων την εποχή της τουρκοκρατίας), κορυφώθηκε με επιστημονική πλέον διάσταση στο σχολείο του κύκλου των ελληνιστών Βελιγραδίου, οι οποίοι ήταν συσπειρωμένοι γύρω από την Έδρα Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου, κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Πλην όμως, δεν συνεχίστηκε στον ίδιο βαθμό η πολιτιστική και λογοτεχνική επιρροή που ασκούσαν οι Έλληνες στους Σέρβους κατά την εποχή του Βυζαντίου. Την εποχή της τουρκοκρατίας, στα σερβικά μοναστήρια καλλιεργούνταν ακόμη η βυζαντινή λογοτεχνία, ενώ έξω από τα τείχη των μοναστηριών αναπτυσσόταν και καλλιεργούνταν η ποίηση και ο πεζός λόγος του λαού, ο οποίος ήταν συγγενικός με την ελληνική λαϊκή δημιουργία, τόσο στα μοτίβα που χρησιμοποιούσε όσο και στις ευρύτερες εθνικές του αντιλήψεις. Όμως αυτή η επικοινωνία στη βάση της λαϊκής δημιουργίας πραγματοποιούνταν μέσω των μεταφράσεων από κάποια άλλη τρίτη γλώσσα.

Ωστόσο, η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία έφθανε στους σέρβους αναγνώστες με μεγάλη καθυστέρηση και σε πολύ μικρότερο βαθμό, ανάλογα κάθε φορά με το επίπεδο των πολιτικών σχέσεων μεταξύ Σερβίας (ή Γιουγκοσλαβίας) και Ελλάδας. Έτσι, στους σερβικούς και ελληνικούς κύκλους για πρώτη φορά εκδηλώνεται ενδιαφέρον αμοιβαίας γνωριμίας κατά τα μέσα του 1860, την εποχή της έναρξης των διαπραγματεύσεων, οι οποίες επρόκειτο να οδηγήσουν στην υπογραφή της πρώτης ελληνοσερβικής συμμαχίας στο Voeslau, κοντά στη Βιέννη, το 1867. Το δεύτερο κύμα ενδιαφέροντος εκδηλώνεται μετά τον τερματισμό των Βαλκανικών πολέμων με μια απότομη ανοδική τάση κατά τη δεκαετία του 1930, την εποχή των βαλκανικών διασκέψεων στην Αθήνα (1930) και στη Θεσσαλονίκη (1933), όπως και την περίοδο που άρχισαν να λειτουργούν στη Θεσσαλονίκη και το Βελιγράδι τα επιστημονικά ιδρύματα για τη μελέτη των Βαλκανίων.[1] Το πρόβλημα της γλώσσας, δηλαδή η άγνοια της νεοελληνικής γλώσσας, ξεπεράστηκε χάρη στους μορφωμένους απογόνους των ελληνικών ή ελληνόφωνων οικογενειών των Βλάχων (Cincari),[2] οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στη Σερβία (Vojislav Rasic, Vladan Djordjević,[3] Dragutin

Anastasijević[4]) ή και των Γιουγκοσλάβων, οι οποίοι χρημάτισαν διπλωμάτες στην Αθήνα (Vladan Djordjević, Bogdan Radica). Μπορούμε, λοιπόν, να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η γνωριμία με τη νεοελληνική λογοτεχνία συντελούνταν χωρίς πρόγραμμα, χάρη στις προσπάθειες μεμονωμένων ατόμων.

Φαίνεται ότι στις μέρες μας δημιουργούνται προϋποθέσεις για μια συστηματική αντιμετώπιση του θέματος των μεταφράσεων έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας, διότι θεσμοποιήθηκε πλέον η διδασκαλία της νεοελληνικής γλώσσας και η μελέτη της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Είναι γεγονός ότι μας λείπει ένα καλό λεξικό και μεταφράσεις Ιστοριών της νεοελληνικής λογοτεχνίας, διότι οι πρόλογοι και επίλογοι των βιβλίων που εκδόθηκαν, μας παρέχουν μια ποικιλία πληροφοριών, ωστόσο η εικόνα που έχουμε για την εξέλιξη της νεοελληνικής λογοτε-χνίας μένει αποσπασματική.

Μέχρι στιγμής, η επιλογή των έργων προς μετάφραση γινόταν κυρίως σύμφωνα μόνο με τις προτιμήσεις του μεταφραστή. Ευτυχώς όμως που οι μεταφραστές, έχοντας ως κριτήριο την απονομή διεθνών και ελληνικών διακρίσεων σε ορισμένα έργα, τους εορτασμούς επετείων ορισμένων ελλήνων συγγραφέων ή τη δική τους κρίση και προτίμηση, επέλεγαν έργα υψηλής λογοτεχνικής αξίας. Έτσι, προχωρώντας μέχρι το 2004 έχουμε μια κάθετη αύξηση του αριθμού μεταφρά-σεων, κυρίως πεζογραφικών έργων, πράγμα που οφείλεται στην παρουσία μιας νέας γενιάς ικανών μεταφραστών, καθώς επίσης και στην υποστήριξη της προσπάθειας αυτής από το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού, από διάφορες ελληνικές πηγές και την οικονομική τους στήριξη. Με τη μελέτη των σύγχρονων αυτών μεταφράσεων των νεοελληνικών έργων μπορούμε να αναμένουμε και αύξηση του ενδιαφέροντος για μια επιστημονική/φιλολογική πλέον μελέτη των έργων αυτών, για μια συγκριτική ανάλυση της σερβικής και νεοελληνικής λογοτεχνίας, ή και για τη μελέτη της απήχησης που βρίσκουν έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο συγγραφικό έργο των σέρβων λογοτεχνών.

Η μελέτη των μεταφράσεων της νεοελληνικής λογοτεχνίας (η ανάλογη έρευνά μας σχετικά με τις περιοδικές εκδόσεις του 19ου αιώνα δεν μπορεί να θεωρηθεί ολοκληρωμένη), ειδικά για τις μεταφράσεις του 20ού αιώνα, θα μπορούσε να συμπληρωθεί με αξιοποίηση και έρευνα των στοιχείων που θα προκύψουν από τις βιβλιοθήκες (και πρώτα από όλα την Εθνική Βιβλιοθήκη της Σερβίας), στοιχεία που μέχρι τώρα δεν έχουν τακτοποιηθεί και οργανωθεί εξαιτίας πολλών ελλείψεων στον εφοδιασμό κάθε βιβλιοθήκης. Ο τελευταίος πόλεμος και η απομόνωση της χώρας από τις διεθνείς δραστηριότητες είχαν ως συνέπεια τη διαμόρφωση μιας άναρχης κατάστασης στη χώρα, η οποία άφησε αρνητικές επιπτώσεις και στη δουλειά των βιβλιοθηκών και στην εκδοτική δραστηριότητα. Είναι πολύ ωφέλιμο λοιπόν να μελετηθεί η προώθηση του ελληνικού βιβλίου στο τμήμα αυτό των Βαλκανίων, στην επικράτεια της πρώην Γιουγκοσλαβίας, λόγω της σημασίας που έχει από τη μια πλευρά η μελέτη τής μέχρι τώρα διάδοσης ενός συστατικού μέρους του νεοελληνικού πολιτισμού, της λογοτεχνικής του παραγωγής, και από την άλλη πλευρά η εξέταση τρόπων μελλοντικής του διάδοσης.[5]

Στο σημείο αυτό οφείλουμε να διευκρινίσουμε τη γλωσσική ποικιλία που εμφανίζεται στην επικράτεια της πρώην Γιουγκοσλαβίας (Ομοσπονδία Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών). Η σερβική γλώσσα[6] με το λεγόμενο ekavski γλωσσικό ιδίωμα, χρησιμοποιείται στη Σερβία, ενώ το λεγόμενο ijekavski γλωσσικό ιδίωμα συνηθίζεται και είναι χαρακτηριστικό για το Μαυροβούνιο, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και την Κροατία με την ονομασία κροατική γλώσσα. Η Σλοβενία και η σημερινή FYROM χρησιμοποιούν τη σλοβενική και σλαβομακεδονική γλώσσα αντίστοιχα. Θα πρέπει τέλος να προσθέσουμε και τις γλώσσες των εθνικών μειονοτήτων (αλβανική, ουγγρική, ρουμανική).[7]

Οι μεταφράσεις της νεοελληνικής λογοτεχνίας εμφανίστηκαν είτε ως αυτοτελείς εκδόσεις είτε ως παραρτήματα επιθεωρήσεων. Από τις αυτοτελείς εκδόσεις ξεχωρίζουν 15 ανθολογίες και 90 τίτλοι όπου παρουσιάζεται κάθε φορά το έργο ενός μόνο συγγραφέα (βλ. Παράρτημα).

Από τις 15 ανθολογίες, στις οποίες αντιπροσωπευτικά παρουσιάζονται έλληνες συγγραφείς, 10 είναι αφιερωμένες στην ποίηση (ανάμεσά τους τέσσερις συλλογές με δημοτικά τραγούδια) και πέντε στην πεζογραφία (δύο συλλογές διηγημάτων και τρία βιβλία με παραμύθια).

Περιοριζόμενοι στον 20ό αιώνα, στους σέρβους αναγνώστες παρουσιάζονταν μεταφράσεις κυρίως νεοελληνικών ποιητικών έργων, πράγμα που οφειλόταν συνήθως σε κάποια ιδιαίτερη αφορμή, όπως η απονομή του Βραβείου Νόμπελ στον Σεφέρη και τον Ελύτη ή ο διεθνής εορτασμός για τον Καβάφη. Άλλοτε πάλι αι-τία ήταν η συγγένεια ιδεολογικών αντιλήψεων, όπως συνέβη στην περίπτωση της μετάφρασης του ποιητικού έργου του Ρίτσου. Μια γενικότερη αιτία είναι βέβαια ότι η νεοελληνική ποίηση για μεγάλο χρονικό διάστημα βρισκόταν σε υψηλότερο επίπεδο από τα υπόλοιπα είδη της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Η πρώτη γνωριμία με τους σύγχρονους έλληνες ποιητές αρχίζει με τις περιοδικές εκδόσεις. Τα πρώτα ποιήματα του Καβάφη δημοσιεύονται στην επιθεώρηση Srpski književni glasnik το 1932. Στη διάρκεια του 20ού αιώνα στις περιοδικές εκδόσεις της Σερβίας δημοσιεύτηκαν 159 ποιήματα ελλήνων ποιητών.[8] Στις παγκόσμιες ανθολογίες ποίησης η νεοελληνική ποίηση αντιπροσωπεύεται με ποιήματα του Καβάφη και του Σεφέρη. Στις ανθολογίες ελλήνων ποιητών αντιπροσωπεύονται οι Καβάφης, Σεφέρης, Ελύτης και Ρίτσος. Σε μια ειδική έκδοση ανθολογήθηκαν ποιήματα θεσσαλονικέων ποιητών. Πρόθεση του συντάκτη ήταν να παρουσιάσει την πόλη της Θεσσαλονίκης από τη ματιά των ποιητών της, δεδομένου ότι τη χρονιά εκείνη ήταν η πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης (1997). Το βιβλίο Osam grckih pesnika [Οκτώ έλληνες ποιητές], του 1995, διαφέρει από τα υπόλοιπα, διότι παράλληλα με τις μεταφράσεις παρουσιάζει τα ανθολογημένα ποιήματα και στο πρωτότυπό τους. Οι ανθολογίες καλύπτουν χρονολογικά την περίοδο 1978-2004.

Οι μεταφράσεις της νεοελληνικής ποίησης αριθμούν 24 βιβλία 12 ποιητών (βλ. Παράρτημα). Σε αυτοτελείς εκδόσεις ο περισσότερο μεταφρασμένος ποιητής είναι ο Σεφέρης (επτά εκδόσεις),[9] κατόπιν ο Καβάφης (πέντε εκδόσεις)[10] και ο Ελύτης (δύο εκδόσεις).[11] Άμεση παρότρυνση για τη μετάφραση του ποιητικού έργου του Ελύτη και του Σεφέρη αποτέλεσε το Βραβείο Νόμπελ. Όταν το 1963 απονεμήθηκε το βραβείο στον Σεφέρη, στη Γιουγκοσλαβία της εποχής εκείνης δεν υπήρχε καλός γνώστης της ελληνικής γλώσσας που θα μπορούσε να μεταφράσει τα ποιήματα από το πρωτότυπο. Για αυτό οι μεταφράσεις γίνονταν από την αγγλική, τη γαλλική, την ιταλική και τη γερμανική γλώσσα. Όμως, για την εκατοστή επέτειο από τη γέννηση του Σεφέρη ήμασταν πλέον έτοιμοι. Η επέτειος γιορτάστηκε με δύο βιβλία-μεταφράσεις από το πρωτότυπο.

Σημασία έχει να αναφέρουμε ότι και τα δημοτικά τραγούδια της Ελλάδας, τα οποία αντιπροσωπεύονται με τέσσερις ανθολογίες (τρεις μεταφράσεις από το ελληνικό πρωτότυπο και μία από αγγλική μετάφραση), συνέβαλαν σε μια γενικότερη προσέγγιση σερβικής και ελληνικής δημώδους ποιητικής δημιουργίας μέσα από τη μελέτη ομοιοτήτων και διαφορών τόσο στην ποιητική έκφραση όσο και στη θεματολογία. Αυτή η συγκριτική προσέγγιση στηρίχτηκε σε θεωρητικές αναφορές στις αρχές του 19ου αιώνα (βλ. Pavlović 1833· Novaković 1867, 5-8, 22-25, 40-42, 72-74, 86-89) και συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας βάσης μεταφράσεων ελληνικών ποιημάτων στη ρωσική, τσεχική, γαλλική ή γερμανική γλώσσα. Την πρώτη συλλογή ελληνικών ποιημάτων με τον τίτλο Iz grčke slobodijade [Από την ελληνική ελευθερία], καθώς και την πρώτη πιο σοβαρή μελέτη, εμπλουτισμένη με μεταφράσεις ποιημάτων από την ελληνική γλώσσα, έγραψε ο Rasić (1892). Αλλά πολύ αργότερα τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια παρουσιάζονται και αναλύονται πληρέστερα, στα επιστημονικά έργα των μεταφραστών (βλ. Stojanović 1975, 1981· Maricki-Gadjanski 1971, 1979). Η μεγαλύτερη προσοχή δίνεται στα κλέφτικα τραγούδια, στα σημεία επαφής με τα ανάλογα τραγούδια των σέρβων Χαϊντούκων[12] και κατόπιν στις παραλλαγές αυτών.

Η πεζογραφία πάλι νεοελλήνων συγγραφέων παρουσιάζεται με 56 μεταφράσεις 22 συγγραφέων. Η πλειονότητα είναι μυθιστορήματα (45), ενώ υπάρχουν και πέντε συλλογές διηγημάτων (βλ. Παράρτημα).[13]

Από την ελληνική δημώδη πεζογραφία υπάρχουν μεταφράσεις λαϊκών παραμυθιών. Από τη δίτομη συλλογή του Γεώργιου Μέγα επιλέχτηκαν 21 παραμύθια και δημοσιεύτηκαν το 1971. Τα συγκεκριμένα παραμύθια ενδιαφέρουν βέβαια τους ιστορικούς της λογοτεχνίας και τους εθνολόγους, αλλά υπήρξαν, για πολύ καιρό, και οι μοναδικές σερβικές μεταφράσεις νεοελληνικών έργων που συγκαταλέγονται στα παιδικά βιβλία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η λογοτεχνία για παιδιά διαθέτει στην Ελλάδα αξιόλογα έργα, τα οποία θα μπορούσαν να χαροποιήσουν και τα παιδιά και τη νεολαία της Σερβίας και ήδη από αυτή την ηλικία να τα φέρουν πιο κοντά και να γνωρίσουν τους γείτονές τους.[14]

Επιπλέον, σε τρεις ανθολογίες διηγημάτων περιλαμβάνονται μεταφράσεις 40 διηγημάτων 32 συγγραφέων: Ψυχάρης, Παλαμάς, Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, Δροσίνης, Χρηστοβασίλης, Καρκαβίτσας, Κρυστάλλης, Κ. Χατζόπουλος, Βλαχογιάννης, Πασαγιάννης, Δαμβέργης, Νιρβάνας, Αλ. Παπαδοπούλου κ.ά.

Δύο συλλογές διηγημάτων δημοσιεύτηκαν το 1990. Η μία αποτελεί προσωπική επιλογή και μετάφραση του Milivoje Zagajac και την άλλη επιμελήθηκε και μετέφρασε η Ksenija Maricki-Gadjanski. Η τρίτη, από χρονολογική άποψη, συλλογή, κατ’ επιλογή του Κώστα Ασημακόπουλου, θεματικά συνδέεται με τη θάλασσα. Παρουσιάζεται το πεζογραφικό έργο συγγραφέων διαφόρων εποχών και λογοτεχνικών σχολών, και αυτό που ασχολείται με τοπικά θέματα και εκείνο που συνδέεται με σύγχρονα ευρωπαϊκά ρεύματα, έτσι ώστε αποκομίζει κανείς μια γενική εντύπωση σχετικά με την πορεία εξέλιξης του νεοελληνικού διηγήματος.

Αυτοτελή έκδοση, του 1991, αποτελούν τα διηγήματα του Ασημακόπουλου Mitrovdanski cvetovi [Λουλούδια της γιορτής του Αγίου Δημητρίου]. Η συλλογή αφηγήσεων του μοναχού Αγάπιου Λάνδου Čuda Presvete Bogorodice [Θαύματα της υπεραγίας Θεοτόκου], από το Αμαρτωλών Σωτηρία, επανεμφανίστηκε το 2000 στη σύγχρονη σερβική λογοτεχνία σε μετάφραση από την αρχαία σλαβική γλώσσα. Πρόκειται για την παλαιότερη έκδοση πεζού λόγου μεταφρασμένου από την ελληνική δημώδη γλώσσα. Την εποχή κατά την οποία γράφτηκε, καθώς και την εποχή κατά την οποία μεταφράστηκε, το βιβλίο προοριζόταν για πρακτική, παιδαγωγική ή θεολογική χρήση και δεν διέθετε την απαραίτητη ποιότητα της έντεχνης πεζογραφίας.

Ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι στις σύγχρονες περιοδικές εκδόσεις σπάνια συναντούμε μεταφράσεις διηγημάτων. Ωστόσο, για την πρώτη γνωριμία με τη νεοελληνική λογοτεχνία αξιόλογο ρόλο διαδραμάτισαν οι περιοδικές εκδόσεις, διό-τι κατά τον 19ο αιώνα δημοσίευαν κυρίως πεζογραφικά κείμενα. Έτσι, αποσπάσματα από το έργο του Βικέλα Λουκής Λάρας, αμέσως μετά την έκδοση του έργου στην Ελλάδα (1879), μεταφράστηκαν και δημοσιεύτηκαν το 1880 στο παράρτημα της εφημερίδας Srpske novine, σε μετάφραση του Božidar Bodi. Απόσπασμα από το θεατρικό έργο του Α. Ρ. Ραγκαβή Του Κουτρούλη ο γάμος μετέφρασε στη σερβική γλώσσα ο Djordjević το 1892. Ο ίδιος μεταφραστής απέδωσε στη σερβική και απόσπασμα από θεατρικό έργο του Άγγελου Βλάχου με τίτλο Večernja zabava kod g. Suzamatisi [Η εσπερίς του κυρίου Σουσαμάκη], δημοσιευμένο το 1890 στο περιοδικό Otadžbina. Την πρώτη μελέτη για την εξέλιξη του νεοελληνικού διηγήματος κατά τον 19ο αιώνα έγραψε ο Svetomir Nikolajević (1905), ο οποίος παρέθεσε και τα βασικά βιογραφικά στοιχεία των διηγηματογράφων και αποσπάσματα ορισμένων διηγημάτων. Η μελέτη αυτή δεν εκτιμήθηκε ως ιδιαίτερα επιτυχημένη. Πάντως, από το 1990 μέχρι τις μέρες μας κανείς δεν ασχολήθηκε σοβαρά με το νεοελληνικό διήγημα, αν εξαιρέσουμε βέβαια την εργασία της Maricki-Gadjanski.

Περνώντας τώρα στο μυθιστόρημα, θα πρέπει να αναφέρουμε πως το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα που μεταφράστηκε στα σερβικά το 1913 είναι ο Λουκής Λάρας του Βικέλα, σε μετάφραση του Anastasijević. Το βιβλίο εξέδωσε ο γνωστός εκδοτικός οίκος Srpska književna zadruga. Αφορμή για την έκδοση του έργου αυτού αποτέλεσε η επιθυμία του εκδότη να παρουσιάσει τη λογοτεχνία των σύμμαχων χωρών στη Βαλκανική. Επιλέχτηκε το έργο αυτό διότι έγινε αρκετά καλά αποδεκτό στους διεθνείς λογοτεχνικούς κύκλους, μεταφράστηκε σε πολλές ξένες γλώσσες και, με τα ηθικά διδάγματα και τα ιδανικά που εκπροσωπούσε, θεωρήθηκε συγγενικό προς τον σερβικό λαό. Μεταφράστηκαν, επίσης, και τα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη. Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν μεταφράσεις μυθιστορημάτων πολλών σύγχρονων λογοτεχνών. Επιλέχτηκαν μυθιστορήματα τα οποία έλαβαν βραβεία στην Ελλάδα και τα οποία, από θεματική άποψη, θεωρήθηκαν παραπλήσια με τα γεγονότα τα οποία συγκλόνισαν τον σερβικό λαό. Η μικρασιατική καταστροφή επαναλήφθηκε σχεδόν με παρόμοια μορφή στην επικράτεια της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Οι Σέρβοι από τη Βοσνία ή από την Κροατία εκδιώχθηκαν σκληρά όπως και οι Έλληνες από τη Μικρά Ασία. Οι ιδέες περί Μεγάλης Σερβίας και Μεγάλης Ελλάδας είχαν το ίδιο τραγικό τέλος. Οι άνθρωποι που εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους βρέθηκαν μεταξύ συγγενών, αλλά ήταν συγχρόνως και πρόσφυγες, νεοφερμένοι, πιέζονταν από το βάρος του προσωπικού τους δράματος. Οι ανάλογες αυτές ιστορικές περιπέτειες συνέβαλαν ολοφάνερα στην προώθηση νεοελληνικών μυθιστορημάτων με σχετικό περιεχόμενο. Μεγάλο ενδιαφέρον έχουν και τα ιστορικά μυθιστορήματα, π.χ. του Ασημακόπουλου, με πρωταγωνιστές πρόσωπα από την επικράτεια της Σερβίας.

Σε ό,τι αφορά τώρα την ποιότητα των μεταφράσεων, οι καλύτερες μεταφράσεις είναι εκείνες των καθηγητών και επιστημόνων οι οποίοι ασχολούνται με τα ζητήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Τη δημώδη ποίηση, κυρίως την πιο σύγχρονή μας, παρουσίασε η καθηγήτρια Maricki-Gadjanski, στο λεγόμενο ekavski γλωσσικό ιδίωμα και ο Mutić στο ijekavski γλωσσικό ιδίωμα. Τα περισσότερα μυθιστορήματα μετάφρασε πολύ καλά η Gaga Rosić. Οι μεταφράσεις όμως των νέων μεταφραστών, αρχαρίων, θα πρέπει να δημοσιεύονται μετά από γλωσσική διόρθωση.

Σημαντική παράμετρος είναι και ο ιδιαίτερος κάθε φορά ρόλος που διαδραμάτισαν οι μεταφράσεις από την ελληνική γλώσσα, ρόλος που ήταν διαφορετικός σε κάθε χρονική περίοδο: τα μεταφρασμένα αρχαία ελληνικά και βυζαντινά κείμενα την εποχή του Βυζαντίου συνέβαλαν τα μέγιστα στη διάδοση και ενίσχυση της αρχαιοελληνικής, αλλά και της χριστιανικής σκέψης και ιδεολογίας, πρώτα στους κύκλους των ευγενών, αρχόντων και μοναχών και στη συνέχεια με τη διάδοσή τους και στον απλό λαό. Στη διάρκεια του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα τα μεταφρασμένα έργα εξυπηρετούσαν τη διαπαιδαγώγηση της σερβικής νεολαίας (στον βαθμό και την έκταση που ήταν εγγράμματη), ενώ κατά τους νεότερους χρόνους αυτά οικοδομούν γέφυρες κατανόησης και αλληλογνωριμίας σε πολλά κοινωνικά επίπεδα. Η νεολαία πληροφορείται για έργα τα οποία ασφαλώς προ πολλού θα ήταν μεταφρασμένα, εάν ήταν γραμμένα σε κάποια από τις γλώσσες των δυτικοευρωπαϊκών χωρών, πληροφορείται για τη νεοελληνική λογοτεχνία, για την αντανάκλαση της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής κληρονομιάς υπό το πρίσμα των σύγχρονων, ελληνικών και διεθνών, λογοτεχνικών ρευμάτων. Ο αυξημένος αριθμός καλών μεταφράσεων αξιόλογων λογοτεχνικών έργων αποτελεί το πρώτο βήμα, το οποίο εξασφαλίζει γνώσεις για τη νεοελληνική λογοτεχνία πρώτα στους κύκλους των ειδικών (νεοελληνιστών και ιστορικών της λογοτεχνίας) και κατόπιν και στην ευρύτερη κοινωνία. Το επόμενο βήμα, στους μεν επιστημονικούς κύκλους είναι η ανεξάρτητη ή συγκριτική μελέτη της νεοελληνικής λογοτεχνίας, στους δε κύκλους των λογοτεχνών, ζωγράφων ή και μουσικών, η υποδοχή και η απόδοση σε κάθε επιμέρους τέχνη ιδεών της νεοελληνικής λογοτεχνικής δημιουργίας.

Ωστόσο, ακόμη και σήμερα, μέχρι ορισμένου σημείου, μπορεί να γίνεται λόγος για κάποια απήχηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στους Σέρβους. Θα αναφέρουμε τον Jovan Sterija Popović, πολυμαθή Σέρβο, ελληνικής καταγωγής, πασίγνωστο ως δημιουργό της χαρακτηριστικής μορφής του κυρ-Γιάννη (Kir-Janja), του φιλάργυρου έλληνα εμπόρου. Η λογοτεχνική παρουσία του Popović είναι αρκετά πολύπλοκη και δεν έχει διερευνηθεί και μελετηθεί επαρκώς, κυρίως λόγω της ποικιλομορφίας την οποία παρουσιάζει το ύφος της λογοτεχνικής του δημιουργίας. Διέπρεψε όχι μόνο ως κωμωδιογράφος, αλλά και ως ποιητής, μυθιστοριογράφος ακόμη και ως μεταφραστής. Το έργο του αντανακλά και ιδέες αρχαίων ελλήνων και ευρωπαίων συγγραφέων, γεγονός που αποτελεί πρόκληση για μια λεπτομερή μελέτη του. Ειδικότερα την απήχηση των ιδεών του Ρήγα και του ελληνικού απελευθερωτικού κινήματος την βρίσκουμε αποτυπωμένη στα ποιήματα που είναι συγκεντρωμένα στην έκδοση με τίτλο Sedmostruki cvetak borećim se Grcima [Επταλούλουδο κλωνάρι για τους αγωνιζόμενους Έλληνες]. Ο Popović χαρακτηρίζει τα ποιήματα αυτά μεταφράσεις «ελληνικών δημοτικών ποιημάτων». Πλην όμως, αυτά απέχουν πολύ από το πρωτότυπό τους. Επομένως, θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για νέα ποιήματα εμπνευσμένα από τη νεοελληνική επική ποίηση. Τέτοια είναι και τα ποιήματα για τον ηρωισμό των Σουλιωτών, όπως είναι τα ποιήματα «1848» και «Marko Bocaris» [O Μάρκος Μπότσαρης], τα οποία δημοσιεύονται στη συλλογή Davorje [Θλιμμένα ποιήματα] (1892).

Για την υποδοχή του καβαφικού έργου από τους σέρβους ποιητές έγραψε η Maricki-Gadjanski και παρέθεσε ως παράδειγμα τα ποιήματα του Ivan Gadjanski. Στη γνωριμία με την αλεξανδρινή ατμόσφαιρα και το πνεύμα της ποίησης του Καβάφη συνέβαλε και το δημοφιλές μυθιστόρημα του Lawrence Durrell Αλεξανδρινό κουαρτέτο (εκδόθηκε αρκετές φορές από το 1965 και εξής).

Η απήχηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας εκδηλώθηκε και στον χώρο του θεάτρου. Έτσι, το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά μεταφέρθηκε και στη θεατρική σκηνή, ως δράμα και ως μπαλέτο. Η πρώτη παράσταση δόθηκε στη σκηνή του Σερβικού Δημοτικού Θεάτρου στο Novi Sad. Το 1995 το έργο του Καζαντζάκη δραματοποιήθηκε από τον Zoran Hadži Lazin. Έναν χρόνο αργότερα δόθηκε παράσταση μπαλέτου σε δύο πράξεις με μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Δημιουργός της χορογραφίας, του λιμπρέτου και της σκηνοθεσίας είναι ο Krunoslav Simić. Η πολύ επιτυχημένη αυτή παράσταση παρουσιάστηκε στις 27 και 28 Οκτωβρίου του 2002, στη σκηνή του Κέντρου Πολιτισμού Sava του Βελιγραδίου, προς τιμήν του ελληνικού λαού και με την ευκαιρία της εθνικής του επετείου.

Φαίνεται πάντως ότι οι μεταφράσεις που δημοσιεύτηκαν μέχρι στιγμής δεν παρέχουν δυνατότητα για μια πληρέστερη ενημέρωση σχετικά με την εξέλιξη της νεο-ελληνικής λογοτεχνίας, πράγμα που οφείλεται στη διακοπή του μεταφραστικού έργου σε αρκετά συχνές χρονικές περιόδους. Παραμένει μεγάλο το κενό μεταξύ της λογοτεχνίας του ελληνικού «ρομαντισμού» της Γενιάς του 1880 και της Γενιάς του 1930, όπως επίσης και μεταξύ των μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη και των μυθιστορημάτων των νεότερων γενιών (βλ. Παράρτημα). Οι πιο πρόσφατες εκδόσεις είναι οι μοναδικές οι οποίες βρίσκονται στα βιβλιοπωλεία. Το περιεχόμενο και τα θέματά τους (όχι όμως και η εμφάνιση) κεντρίζουν πραγματικά την προσοχή των αναγνωστών. Είναι αλήθεια πως οι ηλεκτρονικές μορφές παροχής πληροφοριών είναι πολύ πιο θελκτικές και πιο προσιτές. Με σκοπό το άνοιγμα του ελληνικού βιβλίου στο ευρύτερο κοινό θα ήταν ωφέλιμο να δημιουργήσουμε την κατάλληλη ιστοσελίδα στη σερβική γλώσσα. Εάν, τέλος, αφήσουμε κατά μέρος τη «μορφή» παρουσίασης της νεοελληνικής λογοτεχνίας και αφιερώσουμε τη δέουσα προσοχή στα ουσιαστικά προβλήματα, τότε θα πρέπει να προσέξουμε ιδιαίτερα την ποιοτική μόρφωση των μεταφραστών και μελλοντικών μελετητών. Απαραίτητη κρίνεται για αυτόν τον σκοπό η μετάφραση μιας Ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας και η κατάρτιση λεξικών καλής ποιότητας, όπως και η επιλογή των έργων τα οποία μεταφράζονται (αν και δεν θα μπορούσαμε να αποτρέψουμε τις προσωπικές πρωτοβουλίες συγγραφέων, οι οποίοι επιθυμούν να μεταφραστεί κάποιο δικό τους έργο στη σερβική και παρέχουν οι ίδιοι χρηματική βοήθεια για τη συγκεκριμένη μετάφραση).

Αν ρίξουμε μια ματιά στις χρονολογίες των μεταφράσεων νεοελληνικής λογοτεχνίας, θα διαπιστώσουμε μια αξιοσημείωτη αύξηση από το έτος 2000 και έπειτα. Το γεγονός αυτό δείχνει, από τη μία πλευρά, ότι το εμπόδιο της γλώσσας έχει αντιμετωπιστεί, και από τη άλλη, ότι η ιδέα του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας να βοηθήσει τη διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στη Σερ-βία, βρήκε γόνιμο έδαφος. Η οργανωμένη οικονομική υποστήριξη του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού μετά το 2000 παρείχε τη δυνατότητα ποιοτικής μετάφρασης επίλεκτων λογοτεχνικών έργων αξιόλογων ελλήνων συγγραφέων για τους σέρβους αναγνώστες. Παρόλα αυτά οι νεοελληνικές σπουδές στη Σερβία αποτελούν έναν παραμελημένο κλάδο επιστημών, κυρίως λόγω της άγνοιας της γλώσσας. Όμως το γεγονός ότι παραμερίζεται ήδη αυτό το εμπόδιο και ωριμάζουν πλέον νέοι ερευνητές μάς επιτρέπει να ελπίζουμε ότι η πλούσια παράδοση μετάφρασης και μελέτης από την εποχή του Βυζαντίου θα συνεχιστεί στις αρχές του 21ου αιώνα.

JOVANKA DJORDJEVIĆ JOVANOVIĆ

Βιβλιογραφικές αναφορές

LAMBRIDIS, HELLE. 1937. La poésie grecque des cinquante dernières années. Revue Internationale des Études Balkaniques 5:179-224.

MARICKI-GADJANSKI, KSENIJA. 1971. Povodom grćkih paraloga [Mε αφορμή τις ελληνικές παραλογές]. Letopis Matice Srpske 408 (1-2):14-24.

____. 1979. O grčkoj narodnoj književnosti [Για την ελληνική δημώδη λογοτεχνία]. Letopis Matice Srpske 424 (5):1244-1250.

NIKOLAJEVIĆ, SVETOMIR. 1905. Pripovetka u Grka [Το ελληνικό διήγημα]. Godišnjica Nikole Čupića XXIV:1-63.

NOVAKOVIĆ, STOJAN. 1867. Narodna pesma u Grka po V. Nebeskome [Τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια κατά τον V. Nebeski]. Vila III:52-61.

PAVLOVIĆ, ΘEODOR. 1833. Prostonarodov Pesme sadašni Greka sa ruskog, po G. N. Gdeniču, 1825 [Τα δημοτικά τραγούδια των σημερινών Ελλήνων κατά τον G. N. Gdenič, 1825]. Serbskii Letopis IX (33):77-80.

POPOVIĆ, JOVAN STERIJA. 1892. Davorje [Θλιμμένα ποιήματα]. Βελιγράδι: Srpska književna zaduga.

RASIĆ, VOJISLAV. 1892. Klefte i suliote: istorijska rasprava [Κλέφται και Σουλιώται: ιστορική δια-τριβή]. Βελιγράδι: Petar P. Zorić.

STOJANOVIĆ, MIODRAG. 1975. The Motive of Hayduk in Serbian and Greek Nineteenth Century Poetry. Balcanica VI:281–295.

____. 1981. Легендарни и поетско–историјски лик жене ратника [Η θρυλική και ποιητικοϊστορική μορφή της γυναίκας πολεμίστριας]. Balcanica XII:89–107.

TADEUS, SINKO & PETAR SKOK. 1936. Ν. Παπαστεργίου: Σερβο-ελληνικόν λεξικόν, ΙΙ μέρος, Αθήνα 1934, Παπαγεωργίου, p. 663. Revue Internationale des Études Balkaniques 3:307-308.

Επιλογή βιβλιογραφίας

α. γενικα

BINTAS, TANASIOS. 1996. Trendovi u grčkoj književnosti devetnaestog i dvadesetog veka [Τάσεις της νεοελληνικής λογοτεχνίας του 19ου και του 20ού αιώνα]. Književnost i istorija ΙΙ:43-55.

DJORDJEVIC, VLADAN. 1896. Grčka i srpska prosveta [Η ελληνική και η σερβική παιδεία]. Βελιγράδι: Srpska Kraljevska Akademija.

DJORDJEVIĆ-JOVANOVIĆ, JOVANKA. 2002. Neohelenska književnost u Srpskom književnom glasniku [Η νεοελληνική λογοτεχνία στο περιοδικό Srpskom književnom glasniku]. Στο Sto godina Srpskog knjizevnog glasnika [Τα εκατό χρόνια του περιοδικού Srpski književni glasnik], επιμ. Staniša Tutnjević και Marko Nedić, 275-284. Βελιγράδι: Institut za književnost I umetnost.

LEFKOPARIDIS, KSENOFON. 1930. Pregled savremene grčke književnosti [Ανασκόπηση της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας]. Nova Evropa XXI (5):364-368.

MARICKI-GADJANSKI, KSENIJA. 1995. Razgovor s vremenom, Antičke i moderne teme [Συζήτηση με τον χρόνο. Αρχαία και σύγχρονα ελληνικά θέματα]. Τόμ. Ι. Vršac: Književna opština Vršac.

____. 1998. Istorija naš saputnik: Antičke i moderne teme [Η ιστορία συνοδοιπόρος μας: αρχαία και σύγχρονα ελληνικά θέματα]. Τόμ. ΙΙ. Vršac: Književna opština Vršac.

NOVAKOVIĆ, STOJAN. 1875. Jelada i Jelini [Η Ελλάδα και οι Έλληνες]. Otadžbina I:50-63.

RADICA, BOGDAN. 1935. Duša Grčke [Η ψυχή της Ελλάδας]. Srpski književni glasnik XLIV (6):432-447.

RAšIĆ, VOJISLAV. 1874. Jelada i Jelini [Η Ελλάδα και οι Έλληνες]. Βελιγράδι: Štamparija N. Stefanovića.

SINKO, TADEUSZ. 1936. La littérature grecque. Revue Internationale des Études Balkaniques III:349–357.

STOJANOVIĆ, MIODRAG. 1972. Adamantios Korais ches les Serbs. Revue des études Sud–Est Européennes X (3):511–518.

____. 1980. Adamantios Korais u tokovima srpskog prosvetiteljstva [Ο Αδαμάντιος Κοραής στο ρεύμα του σερβικού διαφωτισμού]. Naučni sastanak slavista u Vukove dane 10:311–318.

____. 1988. L’oeuvre de Vuk Karadžić dans la littérature et culture grecques du XX siècle. Balcanica XVIII-XIX:325–335.

____. 1991. Les liens littéraires entre les Serbes et les Grecs dans les années de la première guerre mondiale, 59-67. Στο Proceedings of the fifth Greek–Serbian Symposium. Θεσσαλονίκη: Ι.Μ.Χ.Α.

____. 1996. L’héritage linguistique et littéraire hellénique, byzantin et néohellénique chez les peuples balkaniques. Balcanica XXVII:417–421.

TODOROVIĆ, DARKO. 1993. Renesansni Krit, kolevka novogrčke književnosti [Η Κρήτη της Αναγέννησης, λίκνο της νεοελληνικής λογοτεχνίας]. Meridijani 7–9:105–110.

____. 1998. Cretan Literature in Late Venetocracy, a General Review of Literary Procedures. Balcanica XXIX:307–320.

VUJIĆ, VASILIJE. 1881. Grčka i srpska književnost [Η ελληνική και η σερβική λογοτεχνία]. Letopis Matice srpske 125 (1):1-27.

____. 1897. Grci i Srbi [Οι Έλληνες και οι Σέρβοι]. Letopis Matice srpske 190:1-23· 191:46-73· 192:100-127.

VUKELIĆ, MIROSLAV. 1988α. Počeci srednjovekovne i novogrčke filologije kod Srba: Dragutin Anastasijević [Η αρχή της μεσαιωνικής και νεοελληνικής φιλολογίας στους Σέρβους: Dragutin Anastasijević]. Zbornik Matice srpske za književnost 36 (2):219-231.

____. 1988β. Povratak u Arkadiju: stvaranje Arkadijske akademije i kritski renesansni spev [Επι-στροφή στην Αρκαδία: η ίδρυση της Ακαδημίας της Αρκαδίας και το κρητικό άσμα της Αναγέννησης]. Zbornik Matice srpske za književnost 36 (3):417-421.

____. 1988γ. Grčki i srpski prosvetitelj Dimitrije Darvar [Δημήτριος Δάρβαρις, ο σέρβος και έλληνας διαφωτιστής]. Zbornik Matice srpske za književnost 36 (3):423-426.

β. δημοτικα τραγουδια

ČAJKANOVIĆ, VESELIN. 1937. Neugriechische Volkslieder, gesammelt von Werner von Hexthausen. Urtext und Übersetzung herausgegeben von Karl Schulte Kemminghausen und Gustav Soyter. Münster i. W. 1935. Revue Internationale des Études Balkaniques 5:267–268.

IBROVAC MIODRAG. 1957. Les affinités de la poésie populaire Serbe et Neogrecque. Godišnjak Balkanološkog instituta u Sarajevu I:389-455.

____. 1959. Srodnost srpske i novogrčke narodne poezije [Η συγγένεια της σερβικής και της νεοελληνικής δημοτικής ποίησης]. Στο Rad kongresa folklorista Jugoslavije [Πρακτικά ετήσιου συνεδρίου των λαογράφων της Γιουγκοσλαβίας], 213-214. Zagreb: Savez udruženja folklorista Jugoslavije.

____. 1966. Claude Fauriel et la fortune européenne des poésies populaires grecque et serbe. Παρίσι: Libraire M. Didier.

MARICKI-GADJANSKI, KSENIJA. 1971. Povodom grčkih paraloga [Mε αφορμή τις ελληνικές παραλογές]. Letopis Matice srpske 408 (1-2):14-24.

____. 1977. Zlante grane: grčka narodna bajka [Χρυσά κλωνάρια: ελληνικό παραμύθι]. Letopis Matice srpske 419 (5):631-645.

____. 1979. Grčka narodna poezija [Η ελληνική δημοτική ποίηση]. Letopis Matice srpske 424 (5):1233-1243.

MEDENICA, RADOSAV. 1938. Delija devojka [Η λεβέντισσα κοπέλα]. Prilozi za književnost jezik i foklor V:260-265.

NOVAKOVIC, STOJAN. 1867. Narodna poezija u Grka [Τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια]. Vila III:5-8, 22-25, 40-42, 72-74, 86-89.

RASIĆ, VOJISLAV. 1892. Klefte i suliote: istorijska rasprava [Κλέφται και Σουλιώται: ιστορική δια-τριβή]. Beograd: Petar P. Zorić.

STOJANOVIC, MIODRAG. 1973. Chanteurs des poèmes épiques haidouques et cleftes. Balcanica IV:555–575.

____. 1975α. The Motive of Hayduk in Serbian and Greek Nineteenth Century Poetry. Balcanica VI:281-295.

____. 1975β. Grčke kleftske – hajdučke narodne pesme – Kleftika [Ελληνικά κλέφτικα – σερβικά χαϊντούκικα δημοτικά τραγούδια]. Koraci 11–12:50-58.

____. 1977. Grekaj popolaj kantoj en la traduko Serba [Ελληνικά δημοτικά τραγούδια μεταφρασμένα στα σερβικά]. Scienca Revuo 28:3-16.

____. 1979α. Grčke narodne pesme u srpskom prevodu [Ελληνικά δημοτικά τραγούδια σε σερβική μετάφραση]. Balcanica X:147–162.

____. 1979β. Srpske i grčke narodne pesme o ustancima [Σερβικά και ελληνικά δημοτικά τραγούδια για την Επανάσταση]. Στο Συνεργασία Ελλήνων και Σέρβων κατά τους απελευθερωτικούς αγώνες 1804-1830 - Saradnja Srba i Grka za vreme svojih oslobodilačkih pokreta 1804–1830, Πρώτο ελληνοσερβικό συμπόσιο - I grčko–srpski simpozijum (Καβάλα, 7-10 Νοεμβρίου 1976), 161-174. Θεσσαλονίκη: Ι.Μ.Χ.Α.

____. 1979γ. Srpska i grčka ustanička narodna pesma [Τα σερβικά και ελληνικά επαναστατικά δημοτικά τραγούδια]. Narodno stvaralaštvo – Folklor XVIII (69–70):43–46.

____. 1984. Hajduci i klefti u narodnom stvaralaštvu [Οι χαϊντούκοι και οι κλέφτες στα δημοτικά τραγούδια]. Βελιγράδι: Institute for Balkan Studies.

____. 1987. Vukovski i neohelenski zapisi balade o prodatoj nevesti [Παραλογές για την πουλημένη νύφη: σημειώματα του Vuk και των νεοελλήνων συγγραφέων]. Naučni sastanak slavista u Vukove dane 17:113-120.

γ. ποιηση

LAMBRIDIS, HELLE. 1937α. Savremena grčka poezija [Σύγχρονη ελληνική ποίηση]. Στο Knjiga o Balkanu [Βιβλίο για τα Βαλκάνια], τόμ. II, 297-308. Βελιγράδι: L’Institut balkanique.

____. 1937β. La poésie grecque des cinquante dernieres années. Revue Internationale des Études Balkaniques 5:179–222.

MARICKI-GADJANSKI, KSENIJA. 1970. Spona izmedju tradicije i modernog [Σύνδεσμος μεταξύ της παράδοσης και του σύγχρονου]. Letopis Matice srpske 405 (1):50-56.

____. 1977. Povratak poeziji - savremena grčka poezija [Επιστροφή στην ποίηση – σύγχρονη ελληνική ποίηση], Treći program καλοκαίρι-χειμώνας:641-654.

____. 1978. Jani Rico [Γιάννης Ρίτσος]. Letopis Matice srpske 421 (2):210-211.

____. 1987. Poetska monodrama kao istorijska maska [Tο ποιητικό μονόδραμα ως ιστορικό προσωπείο]. Savremenik 33 (6):401-405 [για τον Γιάννη Ρίτσο].

____. 1997. Rane pesme Konstantina Kavafija [Τα πρώτα ποιήματα του Κωνσταντίνου Καβάφη]. Sveske 33-34:170-172.

____. 1998. Pesništvo i Solun [Ποίηση και Θεσσαλονίκη]. Επίλογος στο Poezija Soluna [Ποίηση της Θεσσαλονίκης], μτφρ. Ksenija Maricki-Gadjanski, Eli Skopetea, Ivan Gadjanski, 199-216. Βελιγράδι: Rad.

____. 1999. Rekreiranje nove stvarnosti iz uspomena [Αναδημιουργία της νέας πραγματικότητας από τις αναμνήσεις]. Εισαγωγή στο Konstantin Kavafi, Pesme [Ποιήματα], 9-23. Vršac: Književna opština Vršac.

____. 2003α. Naso Vajena, pesnik i teoretičar [Νάσος Βαγενάς, ποιητής και θεωρητικός]. Letopis Matice srpske 471 (1-2):98-109.

____. 2003β. Beleške za predavanje mladima [Σημειώσεις διαλέξεων για τη νεολαία]. Letopis Matice srpske 472 (1-2):109-117 [για τον Γιώργο Σεφέρη].

RADICA, BOGDAN. 1933. Konstantin P. Kavafis [Κωνσταντίνος Π. Καβάφης]. Srpski književni glasnik XL (4):267-272.

STOJANOVIC, MIODRAG. 2000. Poeta doctus – učeni pesnik Jorgos Seferis [Poeta doctus – ο πεφωτισμένος ποιητής Γιώργος Σεφέρης]. Εισαγωγή στο Jorgos Seferis, Pesme [Ποιήματα], επιμ. Persefoni Popović, Miodrag Stojanović, 7-21. Βελιγράδι: Itaka.

δ. πεζογραφια

MARICKI-GADJANSKI, KSENIJA. 1990. Savremena grčka proza [Η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία]. Stremljenja 10-11:5-14.

____. 2001. O istorijskom romanu kod Grka [Για το ελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα]. Εισαγωγή στο Tanasi Pecali Diomidi, Zvono Svete Trojice [Η καμπάνα της Αγια-Τριάδας], 7-16. Βελιγράδι: Rad.

____. 2004. Teotoka: umetnost radi čoveka [Θεοτοκάς: η τέχνη για τον άνθρωπο]. Πρόλογος στο Jorgos Teotoka, Leoni [Λεωνής], 5-10. Βελιγράδι: Rad.

MUTIĆ, ZORAN. 1988. Pogovor [Επίλογος]. Στο Kostas Tahcis, Treći venac [Το τρίτο στεφάνι], 255-267. Βελιγράδι: Narodna knjiga.

NIKOLAJEVIĆ SVETOLIK. 1905. Pripovetka u Grka: iz savremene grčke književnosti [Το ελληνικό διήγημα: από τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία]. Godišnjica Nikole Čupića XXIV:1-63.

παράρτημα

χρονολογικός κατάλογος μεταφράσεων νεοελληνικής λογοτεχνίας στη σερβικη

1913

Βικέλας, Δημήτριος. Λουκής Λάρας, μτφρ. Dragutin Anastasijević.

1956

Βενέζησ, Ηλίας. Έξοδος, μτφρ. Andja Vujačić.

1958

Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, μτφρ. Jelena Matić (επανέκδοση: 1972).

1959

Βενέζησ, Ηλίας. Αιολική Γη, μτφρ. Dušan P. Lazarević.

1960

Μυριβήλης, Στράτης. Η ζωή εν τάφω, μτφρ. Dušan P. Lazarević.

1962

Καζαντζάκης, Νίκος. Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, μτφρ. Ton Smerdel.

1964

Σεφέρης, Γιώργος. [Eπιλογή ποιημάτων], μτφρ. Aleksandar V. Stefanović.

1969

Καζαντζάκης, Νίκος. Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, μτφρ. Ton Smerdel.

Σικελιανός, Άγγελος. Αντίδωρο, μτφρ. Djordje Trifunović.

1972

Σεφέρης, Γιώργος. [Λυρική ποίηση], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

1978

Ανθολογία. [Ανθολογία σύγχρονης ελληνικής ποίησης], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

Ανθολογία. [Ελληνικά λαϊκά παραμύθια], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

1979

Καβάφης, Κ.Π. [Ποιήματα], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

1980

Ανθολογία. [Τρεις έλληνες ποιητές], μτφρ. Zoran Mutić.

Ελύτης, Οδυσσέας. [Η γένεσις των τόπων], μτφρ. Vukosava Stevović & Radivoje Pesić.

Ελύτης, Οδυσσέας. [Επιλογή ποιημάτων], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski, Eli Skopetea & Ivan Gadjanski.

Καβάφης, Κ.Π. [Η πόλις. Επιλογή ποιημάτων], μτφρ. Slobodan Blagojević.

1981

Ανθολογία. [Σύγχρονη ποίηση της Κύπρου], μτφρ. Radivoje Tešić.

Ανθολογία. [Ανθολογία ποίησης των βαλκανικών λαών], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

Σαμαράκης, Αντώνης. Το λάθος, μτφρ. Persefona Popović & Ljiljana Mirković.

Σεφέρης, Γιώργος. [Μυθιστόρημα και άλλα ποιήματα], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

1983

Ρίτσος, Γιάννης. [Η ελληνική κατατομή], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski & Ivan Gadjanski.

1984

Ασημακόπουλος, Κώστας. Η γενιά των αιχμαλώτων, μτφρ. Milivoje Zagajac.

1985

Ανθολογία. [Πέντε έλληνες ποιητές], μτφρ. Zoran Mutić.

1988

Καβάφης, Κ.Π. [Εκλογή ποιημάτων], μτφρ. Slobodan Blagojević.

Ταχτσής, Κώστας. Το τρίτο στεφάνι, μτφρ. Zoran Mutić.

1990

Ανθολογία. [Ανθολογία νεοελληνικών διηγημάτων], μτφρ. Milivoje Zagajac & Maja Bogda-nović.

Αναγνωστάκης, Μανόλης. Το ναυάγιο, μτφρ. Zoran Mutić.

1991

Ανθολογία. [Ανθολογία δημοτικών τραγουδιών], μτφρ. Miodrag Stojanović.

Ασημακόπουλος, Κώστας. Λουλούδια της γιορτής του Αγίου Δημητρίου, μτφρ. Milivoje Zagajac.

1994

Ανθολογία. [Ανθολογία δημοτικών τραγουδιών], μτφρ. Jovan M. Kovačević.

Θεοδωρόπουλος, Τάκης. Το αδιανόητο τοπίο, μτφρ. Dragica Rosić.

Καραπάνου, Μαργαρίτα. Ο υπνοβάτης, μτφρ. Dragica Rosić.

Λιδωρίκης, Αλέκος. Μίλησα με μορφές του αιώνα μας, μτφρ. Dragica Rosić.

Μάτεσις, Παύλος. Η μητέρα του σκύλου, μτφρ. Dragica Rosić.

Σκοπετέα, Έλλη. Ποιήματα, μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski & Ivan Gadjanski.

1995

Ανθολογία. [Οκτώ έλληνες ποιητές], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski, Eli Skopetea & Ivan Gadjanski.

Βενέζης, Ηλίας. Το Νούμερο 31328, μτφρ. Milivoje Zagajac.

Δαρβέρης, Τάσος. Ποιήματα παρεμπίπτοντα, μτφρ. Tamara Kostić.

Θεοδωρόπουλος, Τάκης. Το αδιανόητο τοπίο, μτφρ. Dragica Rosić.

Καπάνταη, Ισμήνη. Απειρωτάν και Τούρκων, μτφρ. Dragica Rosić.

Λαδιά, Ελένη. Χι ο Λεοντόμορφος, μτφρ. Dragica Rosić.

1996

Εφραίμ, μοναχός (Λυκούργος Μαρκίδης). Παιδικό γεροντικό, μτφρ. Vladan Perisić.

Θεοδωρόπουλος, Τάκης. Νύχτες στην Αρκαδία, μτφρ. Dragica Rosić.

Θεοτοκάς, Γιώργος. Λεωνής, μτφρ. Zoran Mutić.

Καζαντζάκης, Νίκος. Ο τελευταίος πειρασμός, μτφρ. Jelena Radulović-Izmina.

Πατρίκιος, Τίτος. Θάλασσα επαγγελίας, μτφρ. Ivan Gadjanski & Ksenija Maricki Gadjanski.

Φακίνου, Ευγενία. Η μεγάλη πράσινη, μτφρ. Tamara Kostić.

1997

Αλεξάνδρου, Άρης. Το κιβώτιο, μτφρ. Zoran Mutić.

Αναγνωστάκης, Μανόλης. [Ποιήματα], μτφρ. Ivan Gadjanski, Eli Skopetea & Ksenija Maricki Gadjanski.

Βασιλικός, Βασίλης. Μάγια, μτφρ. Dragana Milunović.

Θεοδωρόπουλος, Τάκης. Η πτώση του Νάρκισσου, μτφρ. Dragica Rosić.

Καββαδίας, Νίκος. Ποιήματα, μτφρ. Zoran Mutić.

Σεφέρης, Γιώργος. Μέρες, μτφρ. Olivera Čaprić.

1998

Ανθολογία. [Ποίηση της Θεσσαλονίκης], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski, Eli Skopetea & Ivan Gadjanski.

Βασιλικός, Βασίλης. Η διήγηση του Ιάσονα, μτφρ. Tamara Kostić.

Μάτεσις, Παύλος. Ο παλαιός των ημερών, μτφρ. Dragica Rosić.

Σουρούνης, Αντώνης. Μερόνυχτα Φραγκφούρτης, μτφρ. Zoran Mutić.

1999

Ανθολογία. [Ελληνικά λαϊκά παραμύθια], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski (επανέκδοση: 2001).

Σαμαράκης, Αντώνης. Ζητείται ελπίς, μτφρ. Jelena Novaković.

Καβάφης, Κ.Π. [Ποιήματα], μτφρ. Ivan Gadjanski & Ksenija Maricki Gadjanski.

2000

Ασημακόπουλος, Κώστας. Η Αλτάνα της Πάργας, μτφρ. Milivoje Zagajac.

Ζατέλη, Ζυράννα. Και με το φως του λύκου επανέρχονται, μτφρ. Dragica Rosić.

Λάνδος ο Κρης, Αγάπιος. [Θαύματα της υπεραγίας Θεοτόκου], μτφρ. Tomislav Jovanović.

Νόλλας, Δημήτρης. Τα θολά τζάμια, μτφρ. Mina Radulović-Petković.

Ρήγας, Τα επαναστατικά, μτφρ. Miroslav Vukelić.

Σεφέρης, Γιώργος. [Ποιήματα], μτφρ. Snezana Dulgeri, Ljiljana Korica, Danijela Pajkić, Dragana Frtunić, Tamara Kostić, Mirjana Petronić, Predrag Mutavdzić, Jelena Arsić & Darko Todorović.

2001

Ανθολογία. [Η θάλασσα είναι η μοίρα μας], μτφρ. Branka Palanački.

Ασημακόπουλος, Κώστας. Στο ρέμα των κορυδαλλών, μτφρ. Marika Bajić.

Καζαντζάκης, Νίκος. Ασκητική, μτφρ. Efstratija Boričić & Branislav Boričić.

Καραούλης, Γιώργος. Προσανάμματα, μτφρ. Tamara Kostić-Pahnoglu.

Κοκαντζης, Νίκος. Τζιοκόντα, μτφρ. Dragana Filipović.

Πετσάλης-Διομήδης, Θανάσης. Η καμπάνα της Αγια-Τριάδας, μτφρ. Marika Bajić.

Σεφέρης, Γιώργος. [Ποιήματα], μτφρ. Zoran Mutić.

Σωτηρίου, Διδώ. Ματωμένα χώματα, μτφρ. Dragica Rosić.

Βιτσαξής, Βασίλης. [Σκέψη και θρησκεία], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

2002

Ανθολογία. [Ανθολογία δημοτικών τραγουδιών], μτφρ. Miodrag Stojanović.

Ασημακόπουλος, Κώστας. Ο βασιλιάς και το άγαλμα, μτφρ. Miodrag Stojanović.

Ασημακόπουλος, Κώστας. Οι βραδινές καμπάνες, μτφρ. Ljiljana Mirković.

Βαγενάς, Νάσος. [Βάρβαρες ωδές: ποιήματα και μελέτες], μτφρ. Ivan Gadjanski.

Βοϊκλής, Γιώργος & Βοϊκλή, Καλή. Dalybor. Ο νεαρός σέρβος φίλος, μτφρ. Ifigenija & Niki Radulović.

Γιαννακοπούλου, Χαρά. Λητώ, μτφρ. Niki Radulović.

Πατεράκη, Γιολάντα. Σεληνάνθρωποι στη γη, μτφρ. Marika Bajić.

Δημουλά, Κική. Ποιήματα, μτφρ. Dragica Rosić.

Μιχαλοπούλου, Αμάντα. Όσες φορές αντέξεις, μτφρ. Bojana Samardžić.

Μυριβήλης, Στράτης. Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια, μτφρ. Milivoje Zagajac.

Καθάριος, Κυριάκος. Το ταξίδι του εθελοντή, μτφρ. Milanka Lečić & Mirjana Petronić.

Παπαδιαμάντης, Αλέξανδρος. Η φόνισσα, μτφρ. Tamara Kostić, Vesna Čaraveša & Aleksandra Pećinar.

Ξανθούλης, Γιάννης. Το πεθαμένο λικέρ, μτφρ. Irena Bogdanović.

Ξενόπουλος, Γρηγόριος. Η τρίμορφη γυναίκα, μτφρ. Dragica Brajović-Kentrić.

Σαράντη, Γαλάτεια. Στη χαραυγή της λευτεριάς: Οι μπαρουτόμυλοι της Δημητσάνας, μτφρ. Ifigenija Radulović.

2003

Ασημακόπουλος, Κώστας. Το δέντρο που χορεύει, μτφρ. Milivoje Zagajec.

Βοϊκλής, Γιώργος. Ο μικρός Ταράς και η «Μαύρη Προφητεία», μτφρ. Ifigenija Radulović & Niki Radulović.

Δοξιάδης, Απόστολος. Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ, μτφρ. Nenad Tomović.

Καβάφης, Κ.Π. [70 ποιήματα], μτφρ. Ksenija Maricki Gadjanski.

Σεφέρης, Γιώργος. [Οι φωνές από τις πέτρες, από τα όνειρα], μτφρ. Ivan Gadjanski.

Πιπεροπούλου, Καίτη. Αναζητώντας την Ευρυδίκη, μτφρ. Aleksandra Jovanović.

Κοκορέλη, Αργυρώ. Μια μπουνιά και ένα φιλάκι, μτφρ. Izmina-Jelena Radulović-Petković (ανατ. 2003, 2η έκδ. 2004).

Κούρτοβικ, Δημοσθένης. Η νοσταλγία των δράκων, μτφρ. Dragica Rosić.

2004

Θεοτοκάς, Γιώργος. Λεωνής, μτφρ. Niki Radulović.

^[1].  Το Βαλκανικό Ινστιτούτο Βελιγραδίου εξέδιδε την επιθεώρηση Revue Internationale des Études Balkaniques, στην οποία αξιόλογη θέση κατείχε η διερεύνηση και μελέτη της Ελλάδας. Οι μελέτες και τα κείμενα διακεκριμένων επιστημόνων αφορούσαν όπως την αρχαία και τη βυζαντινή έτσι και τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, την εθνολογία, τη γλωσσολογία ή τη λογοτεχνία. Στην επιθεώρηση αυτή για πρώτη φορά δημοσιεύτηκε σοβαρή μελέτη για τη σύγχρονη ελληνική ποίηση και μεταφράσεις ποιημάτων των Παλαμά, Μαβίλη, Κρυστάλλη, Γρυπάρη, Πορφύρα, Κ. Χατζόπουλου, Μαλακάση, Σκίπη, Καβάφη, Σικελιανού και Ουράνη, αλλά στη γαλλική γλώσσα (βλ. Lambridis 1937). Την προσοχή προσέλκυσε και το Σερβο-ελληνικόν λεξικόν του Νικ. Παπαστεργίου (βλ. Tadeus & Skok 1936).

^[2].  Οι ελληνόφωνοι Βλάχοι έρχονταν στη Σερβία ιδιαίτερα μετά την καταστροφή της Μοσχόπολης και αυτοπροσδιορίζονταν, στην πλειοψηφία τους, ως Έλληνες. Το ζήτημα του εθνικού τους προσδιορισμού υπήρχε ανέκαθεν. Βασικοί παράμετροι για τον προσδιορισμό της εθνικής τους ταυτότητας θεωρήθηκαν τα δισύλλαβα και τρισύλλαβα επίθετά τους, η καθημερινή, ομιλούμενη γλώσσα της ενδοοικογενειακής επικοινωνίας καθώς και το αρχειακό υλικό, όπου πλάι στα ονόματά τους σημειώνεται και ο εθνικός τους προσδιορισμός. Η συμμετοχή των Βλάχων στη διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στην επικράτεια της Σερβίας είναι αναμφισβήτητη.

^[3].  Ο ακαδημαϊκός Vladan Djordjević (1844-1930) κατάγεται από ελληνόφωνη οικογένεια εμπόρων Τσιντσάρων. Τελείωσε ελληνικό δημοτικό σχολείο στο Βελιγράδι. Σπούδασε ιατρική στη Βιέννη. Ο μεγάλος αυτός λόγιος υπηρέτησε τον σερβικό λαό ως γιατρός, ιδρυτής του Σερβικού Ιατρικού Συλλόγου, δήμαρχος του Βελιγραδίου, πρεσβευτής της Σερβίας στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη, υπουργός των εξωτερικών και πρωθυπουργός της Σερβίας. Τεράστια είναι η συμβολή του στην πολιτιστική ανάπτυξη της Σερβίας ως συντάκτη της επιθεώρησης Otadžbina [Πατρίδα]. Ασχολήθηκε με τη συγκέντρωση λαϊκών διηγημάτων/αφηγήσεων και έγραψε 27 βιβλία, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει το έργο του Grčka i srpska prosveta [Η παιδεία στην Ελλάδα και στη Σερβία]. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι μεταφράσεις του από τη γερμανική, τη γαλλική, τη ρωσική, την ελληνική αλλά και προς την ελληνική γλώσσα.

^[4].  Ο ακαδημαϊκός Dragutin Anastasijević (1877-1950) κατάγεται από ελληνόφωνη οικογένεια Βλάχων, η οποία μετοίκησε από τη Μοσχόπολη πριν από τον σερβοτουρκικό πόλεμο του 1876-1878. Ως βυζαντινολόγος συνέβαλε τα μέγιστα στην ερμηνεία και διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στο σερβικό περιβάλλον. Συγκαταλέγεται μεταξύ των σέρβων διανοουμένων, οι οποίοι συνηγορούσαν υπέρ της διδασκαλίας της αρχαίας ελληνικής και νεοελληνικής γλώσσας στα γυμνάσια και στις πανεπιστημιακές σχολές. Ο Anastasijević, στη διάρκεια της επιτυχούς σταδιοδρομίας του ως καθηγητής, δίδαξε στη Φιλοσοφική και στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Βελιγραδίου βυζαντινή φιλολογία, ελληνική παλαιογραφία, βυζαντινή ιστορία και νεοελληνική γλώσσα. Τα μυστικά της νεοελληνικής γλώσσας τα ανακάλυψε στην Κέρκυρα και στο Άγιο Όρος. Την περίοδο 1915-1916 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 1938 του απονεμήθηκε ο τιμητικός τίτλος του διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο Anastasijević, ως επιστήμονας και καθηγητής, τόνιζε ιδιαίτερα την ανάγκη εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας για να μπορεί κανείς να χρησιμοποιεί τα πρωτότυπα βυζαντινά κείμενα. Επειδή ήξερε ότι ελάχιστοι γνωρίζουν την ελληνική γλώσσα, μετέφρασε επανειλημμένα ορισμένα ελληνικά κείμενα, τα οποία θεωρούσε απαραίτητα για την επιστήμη στη Σερβία. Υπηρέτησε τη νεοελληνική λογοτεχνία με την πρώτη μετάφραση ελληνικού μυθιστορήματος στη σερβική γλώσσα. Έτσι, το 1913, με τη μετάφραση του έργου του Δημήτριου Βικέλα Λουκής Λάρας από τον Anastasijević, έγινε το πρώτο βήμα προς κάποια σοβαρότερη γνωριμία με τη νεοελληνική λογοτεχνία.

^[5].  Οι μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας που έχουμε υπόψη μας εδώ εκδόθηκαν και κυκλοφόρησαν κυρίως την εποχή της πρώην Γιουγκοσλαβίας και αποτελούσαν μέρος του κοινού πολιτιστικού χώρου. Μετά τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας έγιναν μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς των κρατών τα οποία προέκυψαν από τη Γιουγκοσλαβία: της Κροατίας (μεταφράσεις στην κροατική), της Σλοβενίας (μεταφράσεις στη σλοβενική) και της FYROM (μεταφράσεις στη σλαβομακεδονική). Η έρευνά μας καθώς και η παρούσα μελέτη, λόγω των αντίξοων συνθηκών που ξεπερνούσαν τις δικές μας δυνατότητες, στηρίζεται στις μεταφράσεις-εκδόσεις που βρίσκονται στις βιβλιοθήκες της σημερινής Σερβίας. Πρόκειται για μεταφράσεις σε όλες τις γλώσσες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, μεταφράσεις οι οποίες είναι προσιτές και στους σέρβους αναγνώστες, λόγω της γλωσσικής συγγένειας, και στους κροάτες, σλοβένους και σλαβομακεδόνες αναγνώστες, οι οποίοι ζουν στη Σερβία ως εθνικές μειονότητες ή εθνικές κοινότητες.

^[6].  Η γλώσσα των Σέρβων, Κροατών, Μαυροβουνίων και μουσουλμάνων διαμορφώθηκε στα θεμέλια της λεγόμενης moиoštokavski διαλέκτου. Η διάλεκτος αυτή, ανάλογα με τις αποδόσεις του παλαιοσλαβικού φθόγγου jat, χωρίζεται σε τρία βασικά γλωσσικά ιδιώματα ή διαλέκτους: ekavski, ijekavski και ikavski. Η ekavski διάλεκτος χρησιμοποιείται σχεδόν σε ολόκληρη τη Σερβία, η ijekavski στο Μαυροβούνιο, στο μεγαλύτερο μέρος της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, σε ένα τμήμα της Κροατίας και σε ένα τμήμα της Σερβίας, ενώ η ikavski στη δυτική Ερζεγοβίνη και σε ένα τμήμα της Κροατίας (στη Δαλματία). Οι διαφορές εμφανίζονται ως συνέπεια των διαφορετικών πολιτισμικών και γλωσσικών διαδρομών και απεικονίζονται κυρίως στο λεκτικό στα διάφορα επίπεδα γλωσσικής δομής. Την περίοδο του μεσοπολέμου στο Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων, κατόπιν στο Βασίλειο της Γιουγκοσλαβίας, επίσημη γλώσσα ήταν η σερβοκροατική-σλοβενική, και κατόπιν η σερβοκροατική. Στη μεταπολεμική Γιουγκοσλαβία, βάσει της Συμφωνίας του Novi Sad (1954), ως «επίσημες γλώσσες» καθιερώθηκαν η σερβοκροατική και η κροατοσερβική. Μετά τη διάλυση της Σ.Ο.Δ. Γιουγκοσλαβίας και τον σχηματισμό χωριστών κρατών από τις πρώην δημοκρατίες (1991), επίσημη γλώσσα της Σερβίας είναι η σερβική, της Κροατίας η κροατική και της Σλοβενίας η σλοβενική.

^[7].  Η παρούσα εξέταση των μεταφράσεων έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας έχει υπόψη της ως γλώσσα μετάφρασης κυρίως τη σερβική. Λαμβάνονται όμως υπόψη και οι μεταφράσεις στην κροατική, τη σλοβενική και τη σλαβομακεδονική γλώσσα (βλ. σημείωση 5).

Η νεοελληνική πεζογραφία μεταφρασμένη στην κροατική παρουσιάζεται με τέσσερις εκδόσεις δύο συγγραφέων: του Ροΐδη, Η πάπισσα Ιωάννα, μυθιστόρημα μεταφρασμένο από τα γερμανικά, σε δύο εκδόσεις (1952, 1964), του Καζαντζάκη, Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (1955) και Ασκητική (1981). Η νεοελληνική ποίηση παρουσιάζεται με μια εκλογή από τα ποιήματα του Καβάφη (1998).

Στη σλοβενική (από το 1973 μέχρι το 1999) κυκλοφόρησαν 12 εκδόσεις: τρία μυθιστορήματα του Καζαντζάκη (Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά [1973], Ο καπετάν Μιχάλης [1976 και 1989], Ο φτωχούλης του Θεού [χ.χ.έ. και 1997]) και επτά βιβλία με επιλογή από τα ποιήματα των Σεφέρη (τρεις εκδόσεις), Ελύτη (δύο εκδόσεις) και Καβάφη (δύο εκδόσεις).

Στη σλαβομακεδονική γλώσσα εντοπίστηκαν 16 εκδόσεις: εννέα βιβλία ποίησης (δύο του Σεφέρη, από ένα των Καβάφη, Μπούμη-Παπά, Ελύτη, Βρεττάκου, Παλαμά, Μέσκου και τρεις ανθολογίες [1977, 1998 και 1999]), και επτά βιβλία πεζογραφίας, όλα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη (Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά [1979, 1982 και 1989], Ο καπετάν Μιχάλης [1982], Οι Αδερφοφάδες [1982], Ο Χριστός ξανασταυρώνεται [1982] και Ο φτωχούλης του Θεού [1982]). Οι μεταφράσεις των μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη γίνονται από τον Paskal Gilevski ο οποίος μεταφράζει απευθείας από το ελληνικό πρωτότυπο.

Μεταφράσεις της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην αλβανική γλώσσα εντοπίζουμε σε δυο βιβλία: Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά του Καζαντζάκη (1978) και Ποιήματα του Ρίτσου (1982).

^[8].  Από τον αριθμό αυτόν, 19 είναι του Σεφέρη, 18 του Καβάφη, 14 του Καββαδία, 6 του Ρίτσου, 9 του Ελύτη. Τα περισσότερα ποιήματα μετέφρασαν η Ksenija Maricki-Gadjanski (59) και ο Zoran Mutić (35) και δημοσιεύτηκαν στις επιθεωρήσεις Letopis matice srpske (53), Poljia (12), Dalje (12). Ο μεγαλύτερος αριθμός ποιημάτων, μεταφρασμένων στη σερβική γλώσσα, προέρχονται από το Novi Sad και το Σαράγεβο.

^[9].  Izbor iz poezie [Eπιλογή ποιημάτων], μτφρ. Aleksandar V. Stefanović (1964)· Lirika [Λυρική ποίηση], μτφρ. Ksenija Maricki-Gadjanski (1972)· Mitska istorija i druge pesme [Μυθιστόρημα και άλλα ποιήματα], μτφρ. Ksenija Maricki-Gadjanski (1981)· Dani [Μέρες], μτφρ. Olivera Čaprić (1997· και σε ηλεκτρονική μορφή: http://www.knjizara.com/bib/knj/clio_pdf/dani.pdf)· Pesme [Ποιήματα], μτφρ. Snezana Dulgeri, Ljiljana Korica, Danijela Pajkić, Dragana Frtunić, Tamara Kostić, Mirjana Petronić, Predrag Mutavdzić, Jelena Arsić, Darko Todorović (2000)· Sabrane pjesme [Συλλογή ποιημάτων], μτφρ. Zoran Mutić (2001)· Glasovi iz kamena, iz snova [Οι φωνές από τις πέτρες, από τα όνειρα], μτφρ. Ivan Gadjanski (2003).

^[10]. Pesme [Ποιήματα], μτφρ. Ksenija Maricki-Gadjanski (1979)· Grad [Η πόλις], μτφρ. Slobodan Blagojević (1980)· Sabrane pjesme [Συλλογή ποιημάτων], μτφρ. Slobodan Blagojević (1988)· Pesme [Ποιήματα], μτφρ. Ivan Gadjanski, Ksenija Maricki-Gadjanski (1999)· 70 pesama [70 ποιήματα], μτφρ. Ksenija Maricki-Gadjanski (2003).

^[11]. Izabrane pesme [Eπιλογή ποιημάτων], μτφρ. Ivan Gadjanski, Ksenija Maricki-Gadjanski, Eli Skopetea (1980)· Radjanje pejzaža [Η γένεσις των τόπων], μτφρ. Vukosava Stevović, Radivoje Pesić (1980).

^[12]. Σύμφωνα με τα δημοτικά τραγούδια, οι Χαϊντούκοι (Hajduci) αποτελούν σύμβολο αντίστασης του λαού κατά της τουρκικής σκλαβιάς. Υμνούνται ως πολεμιστές αξιοθαύμαστης δύναμης, ηρωισμού και γενναιοφροσύνης, φημισμένοι για την αντοχή τους και τα πονηρά τεχνάσματα. Η ομάδα των ποιημάτων που αναφέρεται σε αυτούς (ο λεγόμενος «Κύκλος των Χαϊντούκων») είναι μία από τις πλουσιότερες σε αριθμό ποιημάτων στη σερβική επική ποίηση. Τα περισσότερα από αυτά τα ποιήματα, γραμμένα συνήθως σε δεκασύλλαβο στίχο, αναφέρονται στους δημοφιλέστατους Χαϊντούκους του 16ου και 17ου αιώνα, Starina Novak και Bajo Pivljanin.

^[13]. Τα περισσότερα μεταφρασμένα πεζογραφικά έργα είναι των:

(α) Κώστα Ασημακόπουλου (Generacija zatočenika [Η γενιά των αιχμαλώτων], μτφρ. Milivoje Zagajac [1984]· Mitrovdanski cvetovi [Λουλούδια της γιορτής του Αγίου Δημητρίου], μτφρ. Milivoje Zagajac [1991]· U dolini slavuja [Στο ρέμα των κορυδαλλών], μτφρ. Marika Bajić [2001]· Altana iz Parge [Η Αλτάνα της Πάργας], μτφρ. Milivoje Zagajac [2000]· Gusarski kralj i statua [Ο βασιλιάς και το άγαλμα], μτφρ. Miodrag Stojanović [2002]· Večernja zvona [Οι βραδινές καμπάνες], μτφρ. Ljiljana Mirković [2002]· Drvo koje igra [Το δέντρο που χορεύει], μτφρ. Milivoje Zagajac [2003]),

(β) Νίκου Καζαντζάκη (Dozivljaji Aleksisa Zorbasa [Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά], μτφρ. Ton Smerdel [1962 και 1969]· Hristos ponovo razapet [Ο Χριστός ξανασταυρώνεται], μτφρ. Jelena Matic [1972]· Poslednje iskusenje [Ο τελευταίος πειρασμός], μτφρ. Jelena Radulović-Izmina [1996]· Askeza [Ασκητική], μτφρ. Efstratija Boričić [2001]),

(γ)  Τάκη Θεοδωρόπουλου (Nerazumljivi predeo [Το αδιανόητο τοπίο], μτφρ. Gaga Rosić [1994 και 1995]· Noći Arcadije [Νύχτες στην Αρκαδία], μτφρ. Gaga Rosić [1996]· Narcisov pad [Η πτώση του Νάρκισσου], μτφρ. Gaga Rosić [1997]),

(δ)  Ηλία Βενέζη (Bekstvo [Έξοδος], μτφρ. Andja Vujačić [1956]· Eolska zemlja [Αιολική Γη], μτφρ. Dusan P. Lazarević [1959]· Broj 31328 [Το νούμερο 31328], μτφρ. Milivoje Zagajac, [1995]),

(ε)  Παύλου Μάτεσι, (Majka psa [Η μητέρα του σκύλου], μτφρ. Gaga Rosić [1994]· Drevan od postanja dana [Ο παλαιός των ημερών], μτφρ. Gaga Rosić [1998]).

^[14]. Η δυνατότητα αυτή αξιοποιήθηκε κατά τη διετία 2002-2004 με μεταφράσεις ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας των Γιώργου και Καλής Βοϊκλή (Dalibor: năs mali prijatelj srbin [Dalybor. Ο νεαρός σέρβος φίλος], μτφρ. Ifigenija & Niki Radulović [2002]), Χαράς Γιαννακοπούλου (Lita [Λητώ], μτφρ. Niki Radulović [2002]), Γιολάντας Πατεράκη (Interplanetarna bajka [Σεληνάνθρωποι στη γη], μτφρ. Marika Bajić [2002]), Γιώργου Βοϊκλή (Mali Taras I «crno proročanstro» [Ο μικρός Ταράς και η μαύρη προφητεία], μτφρ. Ifigenija Radulović [2003]), Αργυρώς Κοκορέλη (Jedna ćuška, jedan poljupčič [Μια μπουνιά και ένα φιλάκι], μτφρ. Jelena Radulović-Petković [2003]). Η τελευταία έκδοση γνώρισε μία ανατύπωση (2003) και μία επανέκδοση (2004) και κυκλοφόρησε, συνολικά, σε 5.000 αντίτυπα, τα οποία έχουν σχεδόν εξαντληθεί.