Skip to main content

Νέα ελληνική

Μεταφράσεις Νεοελληνικής Λογοτεχνίας σε άλλες γλώσσες: βιβλιογραφία και μελέτες - Περιεχόμενα

Μεταφράσεις Νεοελληνικής Λογοτεχνίας σε άλλες γλώσσες: βιβλιογραφία και μελέτες

Οι μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην πορτογαλική γλώσσα

Το κείμενο αυτό είναι γραμμένο το 2002 και αναφέρεται στα μέχρι εκείνο το έτος δεδομένα για τις μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην πορτογαλική γλώσσα (σημ. επιμ.).

«In widely spoken languages such as English, Spanish and Portuguese

the only books available in translation were those of Kazantzakis».

Τα λόγια του πρώην διευθυντή του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου της Ελλάδας, Χρήστου Γ. Λάζου, που παραθέτω ως μότο (βλ. Lazos 2002), αποδίδουν καλά τη σημερινή κατάσταση της νεοελληνικής λογοτεχνίας που έχει μεταφραστεί στην πορτογαλική γλώσσα. Πράγματι, όσον αφορά την Πορτογαλία σήμερα, πέρα από τον Νίκο Καζαντζάκη, πολλοί λίγοι άλλοι έλληνες συγγραφείς είναι γνωστοί και υπάρχουν λίγα μεταφρασμένα νεοελληνικά έργα. Όσον αφορά ακόμη και τον Καζαντζάκη, το λογοτεχνικό του έργο απέχει πολύ από το να είναι (καλά) μεταφρασμένο και γνωστό στο σύνολό του.

Σε αυτό το κείμενο, που επιχειρεί μία κριτική επισκόπηση της μεταφρασμένης στα πορτογαλικά νεοελληνικής λογοτεχνίας (στα ευρωπαϊκά πορτογαλικά) και πραγματεύεται τη σημερινή δυναμική τής παρουσίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Πορτογαλία, πρέπει αρχικά, να σημειώσουμε μία οδυνηρή διαπίστωση. Η παρουσία μίας τόσο ιδιαίτερα πλούσιας λογοτεχνίας, όπως η νεοελληνική, στην Πορτογαλία περιορίζεται στην περιστασιακή και ελάχιστα συστηματική μετάφραση ορισμένων συγγραφέων του 20ού αιώνα. Φτωχή συγκομιδή, αν αναλογιστούμε τους πολλούς αιώνες ύπαρξής της.

Ως πανεπιστημιακός καθηγητής της νεοελληνικής γλώσσας (και πολιτισμού) και ερευνητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας στους τομείς Συγκριτικών Σπουδών, Λογοτεχνίας, Πολιτισμού και Μεταφρασεολογίας, αλλά και ως μεταφραστής της νεοελληνικής λογοτεχνίας στα πορτογαλικά, είχα την ευκαιρία με διάφορες αφορμές να βρεθώ αντιμέτωπος με την ανησυχητική έλλειψη μεταφρασμένης στα πορτογαλικά νεοελληνικής βιβλιογραφίας σε διάφορα γνωστικά αντικείμενα. Ποτέ όμως δεν συνειδητοποίησα πραγματικά τις τόσο σοβαρές ελλείψεις στον συγκεκριμένο τομέα της μετάφρασης και της προώθησης της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Πορτογαλία. Μιας λογοτεχνίας γραμμένης, όπως η πορτογαλική εξάλλου, σε μία «μικρή, μεγάλη γλώσσα», όχημα ενός πολιτισμού χιλιετηρίδων. Μόνο μία εξαντλητική καταγραφή της μεταφρασμένης νεοελληνικής λογοτεχνίας, όπως αυτή που πραγματοποιείται στο πλαίσιο των ερευνητικών προγραμμάτων του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, ή ακόμη περισσότερο μία συστηματική έρευνα και επεξεργασία των γραπτών κειμένων και των πληροφοριών για την παρουσία και τη γνώση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Πορτογαλία, μπορεί να αναδείξει τη σημερινή κατάσταση του ζητήματος. Τέτοιου είδους καταγραφές, όπως στην περίπτωση μας της μεταφρασμένης στα πορτογαλικά νεοελληνικής λογοτεχνίας, είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την ευρύτερη μελέτη διαπολιτισμικών σχέσεων. Έτσι, η συγκεκριμένη χαρτογράφηση των μεταφρασμένων στα πορτογαλικά λογοτεχνικών έργων της νεοελληνικής συνεισφέρει βέβαια στην ιστορική μελέτη της μετάφρασης στην Πορτογαλία (ποιος μεταφράζει τι, από πού, πότε, πού, για ποιον και πώς, στην κατεύθυνση των «Εμπειρικών Σπουδών Μετάφρασης» [Descriptive Translation Studies]), αλλά πολύ περισσότερο συμβάλλει στην αμοιβαία γνώση και συνεπώς στην ανάπτυξη των επικοινωνιακών σχέσεων των δύο πολιτισμών, πορτογαλικού και νεοελληνικού. Στις διαπολιτισμικές αυτές σχέσεις θα πρέπει να προσμετρήσουμε και τον ευρύτερο πορτογαλόφωνο κόσμο.[1]

Αν ο πορτογαλικός πολιτισμός εκδηλωνόταν πάντοτε ανοιχτός και ευδιαπέραστος στην ταυτότητα και τις αξίες του «Άλλου». αν, επίσης, στο ειδικότερο πεδίο της λογοτεχνίας απαντάται ευρέως τεκμηριωμένα ο τρόπος με τον οποίο κατέστη δυνατό να ενσωματωθούν στη συλλογική πολιτιστική κληρονομιά πολλά ξένα σε μας στοιχεία (αρχικά μέσα από τα λατινικά, lingua franca του ευρωπαϊκού πολιτισμού μέχρι τον 18ο αιώνα, και αργότερα με τη διαμεσολάβηση της μετάφρασης αλλόγλωσσων λογοτεχνικών έργων στην πορτογαλική). αν ακόμη, η διαχρονική μελέτη της μεταφρασμένης στα πορτογαλικά λογοτεχνίας επιτρέπει μια ακριβέστερη εξέταση της λογοτεχνικής μας ιστορίας, ανοίγοντας ειδικότερα τον δρόμο στη μελέτη διαπολιτισμικών σχέσεων, οι οποίες συνδιαμόρφωσαν την πορεία του αισθητικού λόγου και αμφισβήτησαν τη σταθερότητα των κανόνων, τότε είναι πραγματικά παράξενο που η νεοελληνική λογοτεχνία είναι πρακτικά άγνωστη στην Πορτογαλία, καθώς είναι ελάχιστες οι μεταφράσεις από την πλούσια λογοτεχνική κληρονομιά της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας.

Ακολουθεί ένα συνολικό σχόλιο για τις υπάρχουσες μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην πορτογαλική γλώσσα.

Οι μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Πορτογαλία

Όλες οι υπάρχουσες μεταφράσεις είναι λογοτεχνικών έργων του 20ού αιώνα. Απουσιάζουν εντελώς μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων από προηγούμενους αιώνες. Δεν έχουν, μέχρι στιγμής, μεταφραστεί οι «μεγάλοι κλασικοί» της νεοελληνικής λογοτεχνίας[2] και παραμένουν έτσι άγνωστοι στον πορτογάλο αναγνώστη, ακόμη και στον πιο μορφωμένο.

Το αφηγηματικό είδος είναι αυτό που κυριαρχεί: διήγημα, νουβέλα, μυθιστόρημα. κυρίως το μυθιστόρημα. Σε σύνολο 37 αυτοτελών εκδόσεων-μεταφράσεων έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας εντοπίζουμε 25 μεταφράσεις πεζογραφίας, εκ των οποίων οι 20 είναι μεταφράσεις μυθιστορημάτων.[3] Όσο για το λυρικό είδος (εδώ εντάσσονται οι υπόλοιπες 12 εκδόσεις από τις συνολικά 37), είναι λιγοστά τα ποιητικά έργα που έχουν μεταφραστεί.[4] Ελάχιστα ποιητικά έργα έχουν μεταφραστεί από ποιητές, σημαντικές μορφές της σύγχρονης πορτογαλικής ποίησης, όπως, για παράδειγμα, ο António Ramos Rosa. Οι μεταφράσεις του όμως πραγματοποιήθηκαν από άλλες γλώσσες (κυρίως από τα γαλλικά ή τα αγγλικά) και όχι από το πρωτότυπο ελληνικό κείμενο. Στο σύνολο των 37 αυτοτελών εκδόσεων μόλις 12 αφορούν μεταφράσεις που έγιναν απευθείας από την ελληνική γλώσσα. Το δραματικό είδος (θέατρο) απουσιάζει εντελώς. Σχεδόν συνολική είναι και η απουσία της παιδικής-νεανικής λογοτεχνίας: μέχρι στιγμής, μόλις δύο τίτλοι έχουν μεταφραστεί. Πρόκειται για τα μυθιστορήματα Καπετάν Κωνσταντής Μαύρος του Γιάννη Κατσούφρη και Το καπλάνι της βιτρίνας της Άλκης Ζέη.

Επίσης, απουσιάζει η μετάφραση μελετών, ειδικά στα πεδία των επιστημών της φιλολογίας, της γλωσσολογίας, των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, πεδία των οποίων η σημασία και η παρουσία είναι θεμελιώδης για τον επιστημονικό τομέα των νεοελληνικών σπουδών που, εδώ και αρκετά χρόνια, προσπαθώ να προωθήσω στην Πορτογαλία, κυρίως στον ακαδημαϊκό χώρο.

Απουσιάζει, επίσης, και ο κυπριώτικος ελληνισμός. Η λογοτεχνία σε νεοελληνική γλώσσα, όπως παρουσιάζεται στην Κύπρο, είναι ουσιαστικά άγνωστη στην Πορτογαλία, χωρίς να υπάρχει, μέχρι στιγμής, οποιαδήποτε δημοσιευμένη μετάφραση.

Αγορά βιβλίου, σύγχρονες τάσεις και μελλοντικές κατευθύνσεις

Οι περισσότερες από τις εκδόσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας που έχουν μεταφραστεί στην πορτογαλική γλώσσα είναι εξαντλημένες και βρίσκονται μόνο σε βιβλιοθήκες. Επομένως, μία πρώτη διαπίστωση που προκύπτει είναι ότι η πλειονότητα των μεταφρασμένων έργων δεν είναι διαθέσιμη σε βιβλιοπωλεία ή στην ευρύτερη αγορά βιβλίου. Από την άλλη πλευρά, πρέπει να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι πολλοί από τους υπεύθυνους εκδοτικούς οίκους που είχαν αναλάβει την έκδοση μεταφράσεων νεοελληνικών λογοτεχνικών έργων (κυρίως την περίοδο 1940-1970) έχουν εξαφανιστεί, χωρίς να έχουν αφήσει επανεκδόσεις αυτών των έργων. Οδηγούμαστε στη διαπίστωση ότι το ενδιαφέρον για τη νεοελληνική λογοτεχνία είναι πολύ μειωμένο, από την πλευρά των δραστήριων εκδοτικών οίκων (ευρέως επηρεασμένων από την αγγλοσαξονική γλωσσική κυριαρχία), καθώς υπάρχουν πολύ λίγοι που «ρισκάρουν» την έκδοση μεταφράσεων νεοελληνικής λογοτεχνίας. Και τις περισσότερες φορές βέβαια εκδίδουν μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας έχοντας εξασφαλίσει την προϋπόθεση ότι τα εν λόγω έργα σημείωσαν αξιόλογη εκδοτική/εμπορική επιτυχία στο εξωτερικό, ή μάλλον, είχαν ήδη μεταφραστεί ειδικά σε γλώσσες οι οποίες έχουν καθιερωθεί διεθνώς, όπως είναι η περίπτωση των αγγλικών (που, πράγματι, φαίνονται να κυριαρχούν στο διεθνές εκδοτικό πανόραμα) και, σε μικρότερη κλίμακα, των γαλλικών και των ισπανικών. Εξάλλου, όλες σχεδόν οι μεταφράσεις στην πορτογαλική γλώσσα πραγματοποιήθηκαν από την αγγλική και/ή τη γαλλική γλώσσα και μόλις ένας πολύ μικρός αριθμός από το ελληνικό πρωτότυπο, τη νεοελληνική γλώσσα.

Επομένως τα κριτήρια επιλογής των συγγραφέων και των προς μετάφραση έργων είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, καθορισμένα από «οικονομικά κίνητρα». Σε αυτές τις συνθήκες, η ευαισθητοποίηση των εκδοτών και των εκδοτικών οίκων για τη νεοελληνική λογοτεχνία είναι υπόθεση ιδιαίτερα δύσκολη, μπροστά στις επιταγές της αγοράς, στην ευρεία εξάπλωση έργων της κυρίαρχης αγγλοσαξονικής γλώσσας και στην απουσία σταθερής και τακτικής βιβλιογραφικής πληροφόρησης σχετικά με το εκδοτικό πανόραμα στην Ελλάδα. Το ελληνικό εκδοτικό πανόραμα είναι, δυστυχώς, πρακτικά άγνωστο στους περισσότερους εκδοτικούς οίκους στην Πορτογαλία.

Πρέπει επιπλέον να τονίσουμε το γεγονός ότι, καθώς δεν υπάρχει παράδοση στην Πορτογαλία σχετικά με τις νεοελληνικές σπουδές, παρατηρείται κατά συνέπεια έλλειψη μεταφραστών με τις απαραίτητες γνώσεις των νέων ελληνικών. Από αυτή την άποψη, η διάδοση και προώθηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Πορτογαλία επωφελείται πολύ από τη θεμελιώδους σημασίας τακτική βοήθεια από πλευράς των ελληνικών αρχών για τη διάδοση και προώθηση της διδασκαλίας των νέων ελληνικών και της έρευνας στον τομέα των νεοελληνικών σπουδών. Αλλά θα επωφελούνταν ακόμη περισσότερο από μία συστηματική πολιτική που θα αποσκοπούσε στην κατάρτιση, εξειδίκευση, «ανακύκλωση» μεταφραστών προσφέροντας, για παράδειγμα, υποτροφίες για διαμονή μικρής, μεσαίας και μακράς διάρκειας στην Ελλάδα. Χωρίς αυτή τη βοήθεια από την πλευρά της Ελλάδας, δύσκολα θα μπορούσε να διαβλέψει κανείς μια ιδιωτική εκδοτική πολιτική, συστηματική και εξειδικευμένη στην προώθηση και τη διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Πορτογαλία αλλά και στον ευρύτερο πορτογαλόφωνο κόσμο
(«o mundo lusófono» στην πορτογαλική του διατύπωση). Απομένουν, λοιπόν, πολλά να γίνουν, καθώς φαίνεται ότι βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή. Προς το παρόν, αγωνιζόμαστε ώστε, μαζί με την προώθηση και διάδοση της νεοελληνικής γλώσσας, να προωθηθεί και να διαδοθεί μία από τις πιο πλούσιες λογοτεχνίες του κόσμου, απέναντι στην οποία δεν μπορούμε να παραμένουμε αδιάφοροι, κυρίως αν έχουμε στον νου μας τις κοινές μας, «ιδιωματικές», ευρωπαϊκές ρίζες.

JOSÉ ANTÓNIO COSTA IDEIAS


Βιβλιογραφική αναφορά

LAZOS, CHRISTOS. 2002. Greek Summer without Greek Books? Ithaca 17 (Ιούλιος-Αύγουστος):5.

Επιλογή βιβλιογραφίας

Index Translationum. Διεθνής βιβλιογραφία μετάφρασης, Νέα σειρά. Παρίσι: UNESCO.

MORFAKIDIS, MOSCHOS. 1998. Bibliografía de Estudios Neogriegos en Español y en otras lenguas ibéricas [Βιβλιογραφία νεοελληνικών σπουδών στην ισπανική και σε άλλες ιβηρικές γλώσσες]. Neogriega/Estudios 1. Γρανάδα: Athos-Pérgamos.

RODRIGUES, GONÇALVES A.A. 1992-1999. A tradução em Portugal [Η μετάφραση στην Πορτογαλία]. 5 τόμοι. Λισσαβόνα: Imprensa Nacional-Casa da Moeda (σε συνεργασία με το ICALP-Instituto de Cultura e Língua Portuguesa και το ISLA-Instituto Superior de Línguas e Administração).


παράρτημα 1

κατάλογος των μεταφρασμένων στην πορτογαλική ελλήνων ποιητών[5]

  1. ΑΓΡΑΦΙΩΤΗΣ, Δημοσθένης 1 (Ομάδα μεταφραστών, 1994)

  2. ΓΚΑΤΣΟΣ, Νίκος 1 (Mário Cláudio, 1982)

  3. ΔΕΝΕΓΡΗΣ, Τάσος 1 (Ομάδα μεταφραστών, 1994)

  4. ΕΛΥΤΗΣ, Οδυσσέας 1 (Mário Cláudio, 1980)

  5. ΚΑΒΑΦΗΣ, Κ.Π. 5 (Jorge de Sena, 1986. Joaquim Manuel Magalhães & Nikos Pratsinis 1988. José Paulo Paes, 1990. Joao Carlos Chainho 1994. Joaquim Manuel Magalhães & Nikos Pra-tsinis, 1994)

  6. ΡΙΤΣΟΣ, Γιάννης 2 (Egito Gonçalves, 1984. Custodio Magueijo, 1993)

  7. ΣΕΦΕΡΗΣ, Γιώργος 2 (Darcy Damasceno, 1971. Joaquim Manuel Magalhães & Nikos Pratsinis, 1993)


παράρτημα 2

κατάλογος των μεταφρασμένων στην πορτογαλική ελλήνων πεζογράφων[6]

  1. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, Κώστας 1 (Antonio Manuel C. Almeida Gonçalves, 1984)

  2. ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ, Βασίλης 5 (Mário Varela Soares, 1961. Armando Silva Carvalho, 1969. Centro Português de Traduções, 1970. Centro Português de Traduções, 1973. Elisabeth Carreira, 1976)

  3. ΒΕΝΕΖΗΣ, Ηλίας 1 (Domingos Romão Pechincha, 1947)

  4. ΔΟΞΙΑΔΗΣ, Απόστολος 1 (Isabel Veríssimo, 2001)

  5. ΖΕΗ, Άλκη 1 (António Pescada, 1989)

  6. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ, Νίκος 17 (Maria Franco, 1957. M. Manuel B. Fonseca, 1957. Fernando Soares, 1959. M. Manuel B. Fonseca, 1960. Ana de Moura, 1960. Armando Pereira da Silva & Armando da Silva Carvalho, 1961. Maria Franco, 1963. Silas Cerqueira, 1963. M. Manuel B. Fonseca, 1966. Maria Isaura Correia Telles Romão, 1967. M. Manuel B. Fonseca, 1968. Celeste Costa, 1972. M. Manuel B. Fonseca, 1973. António Correia de Pinho, 1978. M. Manuel B. Fonseca, 1984. Jorge Feio, 1988. Jorge Feio, χ.χ.)

  7. ΚΑΤΣΟΥΦΡΗΣ, Γιάννης 1 (Franco de Sousa, 1971)

  8. ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ, Μένης 1 (José António Costa Ideias, 1998)

  9. ΜΥΡΙΒΗΛΗΣ, Στράτης 1 (António Ramos Ramos, 1962)

  10. ΠΑΠΑΔΗΜΑΣ, Αδαμάντιος 1 (Maria do Carmo Lapido de Abreu Lemos, 1960)

  11. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ, Αλέξανδρος 1 (Custódio Magueijo, 1998)

  12. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ, Μάιρα 1 (José António Costa Ideias, 2002)

  13. ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ, Αντώνης 1 (Maria Isabel Morna Dias Braga, 1975)

  14. ΣΤΑΪΚΟΣ, Ανδρέας 1 (José António Costa Ideias, 2003)

  15. ΤΣΙΡΚΑΣ, Στρατής 1 (Margarida Santiago, 1986)


[1].  Στην «περιπέτεια» της ανακάλυψης του «άλλου» λόγου μεταφρασμένου στον δικό μας, κριτήριο αξιολόγησης αποτελεί η αισθητική αποτίμηση των εκδομένων μεταφράσεων.

[2].  Για παράδειγμα, ο Ρήγας, ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Διονύσιος Σολωμός και ο Ανδρέας Κάλβος, για να αναφέρουμε μερικούς από τους μεγάλους νεοέλληνες λογοτέχνες του 18ου και του 19ου αιώνα τουλάχιστον.

[3].  Μεταφράζονται επτά μυθιστορήματα του Καζαντζάκη, τρία μυθιστορήματα του Βασιλικού και από ένα μυθιστόρημα των εξής συγγραφέων: Ασημακόπουλου, Βενέζη, Δοξιάδη, Ζέη, Κατσούφρη, Μυριβήλη, Παπαδήμα, Παπαθανασοπούλου, Σαμαράκη και Στάικου (βλ. Παράρτημα 2).

[4].  Μεταφράστηκαν ποιήματα των εξής ποιητών: Αγραφιώτη, Γκάτσου, Δενέγρη, Ελύτη, Καβάφη, Ρίτσου και Σεφέρη. Όπως είναι αναμενόμενο ξεχωρίζουν σε αριθμό εκδόσεων οι περιπτώσεις των Καβάφη (τέσσερις), Σεφέρη (δύο) και Ρίτσου (δύο· βλ. Παράρτημα 1).

[5].  Μετά το όνομα κάθε ποιητή αναγράφεται ο αριθμός των αυτοτελώς εκδομένων πορτογαλικών μεταφράσεων έργων του και εντός παρενθέσεως το όνομα του μεταφραστή και το έτος της πορτογαλικής έκδοσης (σημ. επιμ.).

[6].  Μετά το όνομα κάθε πεζογράφου αναγράφεται ο αριθμός των αυτοτελώς εκδομένων πορτογαλικών μεταφράσεων έργων του και εντός παρενθέσεως το όνομα του μεταφραστή και το έτος της πορτογαλικής έκδοσης (σημ. επιμ.).