• ΕΙΣΑΓΩΓΗ
  • Το εύρος της καταγραφής
  • Το ερευνητικό πρόγραμμα «Έλεγχος, καταγραφή, ταξινόμηση και αξιολόγηση των μεταφράσεων της νεοελληνικής λογοτεχνίας σε άλλες γλώσσες»
  • Δεδομένα και προοπτικές της μετάφρασης έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας ανά γλώσσα υποδοχής
• ΓΛΩΣΣΕΣ
  • Βουλγαρική
  • Γαλλική
  • Γερμανική
  • Ισπανική (γλώσσες της Ισπανίας)
  • Ιταλική
  • Ολλανδική
  • Ουγγρική
  • Πορτογαλική
  • Ρουμανική
  • Σερβική
  • Τουρκική
  • Αγγλική (Βρετανία, Ιρλανδία, Ελλάδα)

Η ιστορία των λογοτεχνικών σχέσεων μεταξύ Ελλάδας και Ισπανίας θα ήταν αναμφίβολα διαφορετική, αν ήταν διαφορετικές οι γενικότερες ιστορικές σχέσεις των δύο χωρών. Οι μεταφράσεις της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που εκδόθηκαν στη Βαρκελώνη, τη Μαδρίτη ή τη Valencia κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και τις πρώτες του 20ού·[1] οι σχέσεις που καλλιεργήθηκαν μεταξύ διανοουμένων από τις δύο χώρες (βλ. Mougoyanni 1998· Καζαντζάκης 1984 & Παλαμάς 1981, τόμ. 3), όπως είναι, για παράδειγμα, οι περιπτώσεις του Miguel de Unamuno (βλ. Metzidakis 1989), του Juan Ramón Jiménez, της Rosa Chacel,[2] του Κωστή Παλαμά, του Νίκου Καζαντζάκη, του Παντελή Πρεβελάκη –από τους πρώτους μεταφραστές της ισπανικής ποιητικής Γενιάς του ’27– και της Λιλίκας Νάκου, θα είχαν αναμφίβολα βρει πιο εύφορο έδαφος για να αναπτυχθούν, αν δεν είχαν χαθεί, τόσο η Ελλάδα όσο και η Ισπανία, η κάθε μία με τον τρόπο της, στο τούνελ της ιστορίας, από το οποίο βγήκαν οριστικά στα μέσα της δεκαετίας του 1970.

Οι μεταφραστικές επιλογές

Ο αριθμός των έργων της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που μεταφράστηκαν στις διάφορες γλώσσες του ισπανικού κράτους (κυρίως στα καστιλιάνικα και τα καταλανικά) και εκδόθηκαν στην Ισπανία τα τελευταία 50 περίπου χρόνια πλησιάζει τα 250 (από τα οποία 40 περίπου αφορούν μεταφράσεις στα καταλανικά). Αν συνυπολογίσουμε στις πρώτες εκδόσεις, τις ανατυπώσεις, τις διαδοχικές επανεκδόσεις (διορθωμένες ή όχι· στις ίδιες ή σε διαφορετικές σειρές) και τις ειδικές εκδόσεις (εκδόσεις για τα μέλη φιλολογικών συλλόγων, για αποκλειστική διάθεση στα περίπτερα κλπ.), τότε αριθμούμε περισσότερες από 300 καταχωρήσεις (βλ. Πίνακα 1).

πινακασ 1

μεταφρασεισ εργων της νεοελληνικησ λογοτεχνιασ στισ γλωσσεσ τησ ισπανιασ

Για να έχουμε, όμως, μια πιο ολοκληρωμένη ιδέα για τη διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Ισπανία, στους προηγούμενους τίτλους θα πρέπει να προσθέσουμε μερικές δεκάδες βιβλίων που εκδόθηκαν στη Λατινική Αμερική (κυρίως στην Αργεντινή, αλλά και τη Χιλή ή το Μεξικό) και τα οποία κατά τα τελευταία χρόνια είχαν μια κάποια κυκλοφορία στην Ισπανία ή, τουλάχιστον, μπορεί κάποιος να τα βρει στις βιβλιοθήκες –κυρίως των Πανεπιστημίων.

Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε άλλες 50 περίπου αναφορές, αν αναζητούσαμε την παρουσία της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας σε έγκυρα λογοτεχνικά και πολιτιστικά ισπανικά περιοδικά.

Από τους 250 περίπου τίτλους μεταφράσεων στις διάφορες γλώσσες του ισπανικού κράτους, περισσότεροι από 30 (σχεδόν το 15%) αντιστοιχούν στις ποικίλες μεταφραστικές αποδόσεις της ποίησης του Κ. Π. Καβάφη. Από τις 300 εκδόσεις στις οποίες αναφερθήκαμε, σχεδόν το ένα τρίτο ανήκει στα έργα του Αλεξανδρινού. Άρα, σε κάθε τρία βιβλία σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που εκδόθηκαν στην Ισπανία, από το 1962 και μετά, το ένα είναι του Καβάφη. Πρόκειται για μοναδικό φαινόμενο όσον αφορά τον χώρο της υποδοχής μιας ξένης ποίησης σε ένα νέο λογοτεχνικό περιβάλλον. Οι εκδόσεις των έργων του στα καστιλιάνικα και τα καταλανικά (υπάρχουν ακόμα μία έκδοση στα βασκικά και άλλη μία στα αστουριάνικα[3]) αγγίζουν τις 100: από μικρούς, μεσαίους και μεγάλους εκδοτικούς οίκους, από εκδότες και μεταφραστές όλων των γενεών.

Ο άνθρωπος που εισήγαγε το έργο του Καβάφη στα καταλανικά είναι μία σημαντική φυσιογνωμία των καταλανικών γραμμάτων, ο Carles Riba (1893-1959), ποιητής, μεγάλος ελληνιστής και δημιουργός ενός εκτενούς μεταφραστικού έργου. Όσον αφορά τα καστιλιάνικα, αν και βέβαια οι πρώτοι «πρεσβευτές» του έργου του Αλεξανδρινού στην Ισπανία ήταν οι εκπρόσωποι της γενιάς των μέσων του 20ού αιώνα (José Ángel Valente, Joan Ferraté, Rafael León, Jaime Gil de Biedma), υπήρξαν δύο προγενέστεροι ποιητές, που ανήκαν στη Γενιά του ’27, ο Luis Cernuda[4] και ο Vicente Aleixandre[5] που έκαναν την αρχή: ο πρώτος με τις μαρτυρίες του από την εξορία του στην αμερικανική ήπειρο και ο δεύτερος με τις διακριτικές του φροντίδες και συμβουλές από τη Μαδρίτη.[6]

Το ένα έβδομο –γύρω στα 40 βιβλία– αποτελείται από έργα του Καζαντζάκη, το έργο του οποίου εισήχθη στην Ισπανία τη δεκαετία του 1950 μέσω της Αργεντινής, στην οποία, εκείνη την εποχή, άνθιζε δίχως περιορισμούς η εκδοτική βιομηχανία, τη στιγμή που στην Ισπανία βασίλευε ο σκοταδισμός. Ένα μεγάλο ποσοστό των έργων του Καζαντζάκη που εκδόθηκαν στην Ισπανία, από τη δεκαετία του 1960 και έπειτα, στηρίχθηκε σε μεταφράσεις που είχαν ήδη εκδοθεί στο Buenos Aires. Το πρώτο όμως βιβλίο του Καζαντζάκη που εκδόθηκε στην Ισπανία, το βιβλίο που ουσιαστικά εγκαινιάζει την παρουσία της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας στη μεταπολεμική Ισπανία, είναι η καταλανική έκδοση του μυθιστορήματος Ο Χριστός ξανασταυρώνεται σε μετάφραση του Joan Sales,[7] η οποία παρουσιάζει το έργο στους αναγνώστες ως «ένα από τα σημαντικότερα χριστιανικά μυθιστορήματα όλων των εποχών».

Αν στις εκδόσεις των έργων του Καβάφη και του Καζαντζάκη προσθέσουμε αυτές των έργων του Βασίλη Βασιλικού, του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη και του Γιάννη Ρίτσου, θα δούμε ότι αυτοί οι έξι συγγραφείς αποτελούν το 50% και πλέον της παρουσίας των ελληνικών γραμμάτων στην Ισπανία τα τελευταία 50 χρόνια. Αυτό θα μας οδηγούσε σε λανθασμένα συμπεράσματα όσον αφορά τη γενικότερη εικόνα της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην ισπανική εκδοτική αγορά. Ένα από αυτά θα ήταν η διαπίστωση της κυριαρχίας της ποίησης[8] επί της πεζογραφίας. Παρ’ όλα αυτά, για να μελετηθεί η εξέλιξη της υποδοχής που έτυχε η νεότερη και η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία στην Ισπανία, και για να γίνει αντιληπτή η παρούσα κατάσταση, δεν πρέπει να θεωρήσουμε αυτά τα 50 χρόνια ως μια ομοιογενή περίοδο. Για την εξυπηρέτηση των σκοπών της εργασίας μας θα διακρίνουμε τρεις περιόδους:

• η πρώτη ξεκινά με τις πρώτες εκδόσεις των έργων του Καζαντζάκη (1959) και της ποίησης του Καβάφη (Βαρκελώνη/καταλανικά, 1962 - Málaga /καστιλιάνικα, 1964) και φτάνει μέχρι τον θάνατο του Franco και την αρχή της ισπανικής μεταπολίτευσης (1975)^.

• η δεύτερη ξεκινά το 1976 (πρώτη έκδοση των 154 ποιημάτων του καβαφικού κανόνα, λίγους μήνες μετά τον θάνατο του δικτάτορα) και φτάνει μέχρι το 1992, χρονιά-σταθμός στη σύγχρονη ισπανική ιστορία λόγω της ολοκλήρωσης της μεταπολιτευτικής περιόδου, της παρουσίας της «νέας Ισπανίας» στον κόσμο (εορτασμός των 500 χρόνων από την ανακάλυψη της Αμερικής, διοργάνωση της Expo της Σεβίλλης, διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων της Βαρκελώνης και ανακήρυξη της Μαδρίτης σε πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης) και της αρχής του τέλους της πρώτης σοσιαλιστικής περιόδου (του Felipe González) στη διακυβέρνηση της χώρας. Είναι η περίοδος κατά την οποία βγαίνει στο φως η δουλειά μιας πρώτης φουρνιάς νεοελληνιστών και συντελείται η μεγάλη έκρηξη του ισπανικού καβαφισμού^.
• η τρίτη περίοδος ξεκινά το 1993 και φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Είναι τα χρόνια της εδραίωσης της ισπανικής εκδοτικής βιομηχανίας στις πρώτες θέσεις παγκοσμίως. Το 2003 εκδόθηκαν στην Ισπανία 77.950 βιβλία (τα 14.063 από αυτά λογοτεχνικά), από τα οποία το 25,8% ήταν μεταφράσεις. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι ισπανοί εκδότες αρχίζουν να ψάχνουν στην Έκθεση της Φραγκφούρτης ενδιαφέροντα νέα έργα από την Ελλάδα.

Μεταξύ του 1973 και του 1984 εμφανίζονται οι πρώτες εκδόσεις έργων του Βασιλικού: δύο εκδόσεις στα καταλανικά και άλλες δύο στα καστιλιάνικα του Οι φωτογραφίες, δύο του Μονάρχη και δύο του Ιατροδικαστή. Το 1977 επανεκδίδεται στη Βαρκελώνη το Ζ, που είχε πρωτοεκδοθεί στο Buenos Aires σε μετάφραση της Aurora Bernárdez. Το εν λόγω μυθιστόρημα επανεκδόθηκε το 1987 και το 1988. Σε όλες αυτές τις εκδόσεις οι μεταφράσεις έγιναν από τα γαλλικά. Η ανακάλυψη αυτού του συγγραφέα περνάει μέσα από τη Γαλλία και συμπίπτει με την πτώση της Χούντας των συνταγματαρχών, έρχεται, δηλαδή, σε μια χρονική στιγμή που στην Ισπανία γιγαντώνεται η αντίθεση στον Franco. Το ενδιαφέρον είναι πρωτίστως πολιτικό, αλλά παράλληλα ήταν μια χρυσή ευκαιρία για εκδοτικούς οίκους –όπως ο Plaza & Janés– που είχαν ήδη έντονη παρουσία στην αγορά. Έπρεπε, ωστόσο, να περάσουν άλλα 10 χρόνια, να φτάσουμε δηλαδή στο 1998, για να συναντήσουμε εκ νέου τον Βασιλικό στα βιβλιοπωλεία της Ισπανίας, με την Τριλογία του, η
μετάφραση της οποίας δεν υπάκουγε σε ευκαιριακά πολιτικά κριτήρια και έγινε κατευθείαν από τα ελληνικά. Το έργο βγήκε, με περιορισμένο τιράζ, σε εκδοτικό οίκο που απευθύνεται κυρίως σε καθηγητές ελληνικών και λοιπούς μυημένους.

Η πλειοψηφία των έργων του Ελύτη που μεταφράζονται στην Ισπανία εκδίδονται ανάμεσα στο 1979 και το 1992. Στη συνέχεια, υπάρχει μία έκλαμψη το 1996, όταν επανεκδίδεται η ανθολογία που είχαν εκδώσει το 1989 οι εκδόσεις Alianza σε μετάφραση José Antonio Moreno Jurado[9] σε μια οικονομική έκδοση και ταυτόχρονα εκδίδονται οι Προσανατολισμοί σε μετάφραση του Ramón Irigoyen και η Ιδιωτική οδός σε μετάφραση του Francisco Torres Córdova (βλ. Παράρτημα). Από το 1989 μέχρι σήμερα επικρατεί μια «μεταφραστική σιωπή»: τα δοκίμιά του, και ένα μεγάλο μέρος του ποιητικού του έργου, εξακολουθούν να είναι αμετάφραστα.[10]

Παρόμοια είναι η περίπτωση του άλλου Βραβείου Νόμπελ της νεοελληνικής ποίησης, του Σεφέρη: η χρυσή δεκαετία του στην Ισπανία[11] είναι αυτή του 1980. Ακολούθησε μόνο ένα βιβλίο το 1993 και ένα ακόμα το 1997.[12] Είναι γεγονός πάντως ότι τη δεκαετία του 1990 ο εκδοτικός οίκος Fondo de Cultura Económica του Μεξικού εξέδωσε τα δοκίμιά του, σε μετάφραση Selma Ancira, μιας μεξικανής μεταφράστριας που ζει και εργάζεται στη Βαρκελώνη. Η εν λόγω έκδοση κυκλοφόρησε ευρέως στην ισπανική αγορά.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τον Ρίτσο. Το μεγαλύτερο μέρος των μεταφράσεων των έργων του, επτά βιβλία, εκδίδονται από το 1979 έως το 1992. Aκολουθούν τα Χάρτινα το 1996 και δύο βιβλία στα καταλανικά: τα Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας το 2003 και οι Μαρτυρίες το 2004.

Αντίθετα με αυτό που συνέβη με τα μυθιστορήματα του Βασιλικού, η έκδοση των οποίων οφείλεται σε πρωτοβουλία των εκδοτικών οίκων και περιστασιακά σε πολιτικά κριτήρια, στις περιπτώσεις των τριών ποιητών (Ελύτης, Σεφέρης, Ρίτσος) η πρωτοβουλία ανήκει κυρίως σε πρόσωπα που σχετίζονταν με τις εκκολαπτόμενες εκείνη την εποχή νεοελληνικές σπουδές. Με τον εν λόγω χώρο σχετίζονται βέβαια και κάποιοι έλληνες διανοούμενοι και καλλιτέχνες που διέμεναν στην Ισπανία, όπως η Ελένη Περδικίδη και ο Δημήτρης Παπαγεωργίου.

Από το 1993 και ύστερα παρατηρείται αξιοσημείωτη αύξηση της μεταφραστικής και εκδοτικής δραστηριότητας, ενώ αλλάζει η τάση που είχε παρατηρηθεί κατά την περίοδο 1976-1992. Η πιο σημαντική καινοτομία δεν είναι άλλη από την εμφάνιση της σύγχρονης πεζογραφίας, μια εμφάνιση διστακτική, σε κάθε περίπτωση, δεδομένου ότι μιλάμε για μικρό ποσοστό (11 με 12 βιβλία σε μία χώρα στην οποία εκδίδονται χιλιάδες τίτλοι). Εκδίδονται κλασικοί συγγραφείς του 19ου και του 20ού αιώνα (Ροΐδης, Βιζυηνός, Ξενόπουλος, Ιορδανίδου, Θεοτοκάς, Σωτηρίου κλπ.), σύγχρονα καταξιωμένα ονόματα (όπως ο Μάτεσις ή ο Βαλτινός), καθώς επίσης συγγραφείς των τελευταίων γενεών, συγγραφείς που αντιπροσωπεύουν διαφορετικά ρεύματα της πεζογραφίας που γράφεται, εκδίδεται και διαβάζεται στην Ελλάδα σήμερα (Γαλανάκη, Γιαννακοπούλου, Δρακονταειδής, Καρυστιάνη, Μάρκαρης, Ντελόπουλος, Ξανθούλης, Αλκ. Παπαδάκη, Παπαθανασοπούλου, Σολωμού-Ξανθάκη, Στάικος κλπ.). Ορισμένοι έλληνες συγγραφείς φτάνουν στους ισπανικούς εκδοτικούς οίκους μέσω του ταξιδιού τους σε άλλες γλώσσες: είναι οι περιπτώσεις, για παράδειγμα, του Απόστολου Δοξιάδη, του Στρατή Χαβιαρά και του Πάνου Kαρνέζη.

Είναι η πρώτη φορά, μετά τις περιπτώσεις του Καβάφη και του Καζαντζάκη, κάποια στιγμή και του Βασιλικού, που ορισμένοι σύγχρονοι έλληνες συγγραφείς έχουν πραγματική εμπορική επιτυχία. Το μυθιστόρημα του Δοξιάδη Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ, που μεταφράστηκε από τα αγγλικά, κάνει δύο εκδόσεις στα καστιλιάνικα και δύο στα καταλανικά σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Τα μυθιστορήματα του Μάρκαρη γνωρίζουν και αυτά μεγάλη επιτυχία στην ισπανική αγορά. Η Άμυνα ζώνης έχει κάνει τρεις εκδόσεις και το Νυχτερινό δελτίο δύο, ενώ πρέπει να σημειωθεί και η σημαντική τους παρουσία στον τύπο. Τελευταία έκανε την εμφάνισή της η μετάφραση του τρίτου μυθιστορήματός του, Ο Τσε αυτοκτόνησε, με πρωταγωνιστή πάλι τον αστυνόμο Χαρίτο και όλα δείχνουν ότι και αυτό θα ακολουθήσει τον δρόμο των επιτυχιών των προηγούμενων.

Είναι άξιο μνείας το γεγονός ότι η πρωτοβουλία για τη μετάφραση και δημοσίευση των παραπάνω βιβλίων δεν έχει, σε καμία περίπτωση, να κάνει με τον χώρο των νεοελληνικών σπουδών. Πρόκειται για επιλογές των ίδιων των εκδοτικών οίκων. Η μετάφραση του έργου του Δοξιάδη έγινε από την έκδοση που κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ οι μεταφράσεις (από τα ελληνικά σε αυτή την περίπτωση) των μυθιστορημάτων του Μάρκαρη έγιναν από την Έρση Σαμαρά, μια επαγγελματία μεταφράστρια, ελληνικής καταγωγής που διαμένει στη Βαρκελώνη, και η οποία μεταφράζει τόσο από τα ελληνικά όσο και από τα αγγλικά για διάφορους εκδοτικούς οίκους.

Άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των τελευταίων ετών είναι η έκδοση παλαιότερων όσο και σημαντικότατων έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας από τη δημώδη βυζαντινή λογοτεχνία,[13] την κρητική λογοτεχνία[14] και τα δημοτικά τραγούδια.[15] Εξίσου άξιο αναφοράς είναι το διστακτικό, ακόμα, άνοιγμα προς το σύγχρονο ελληνικό θέατρο (Γιώργος Διαλεγμένος) και τις απαρχές του (Παντελής Χορν, Γρηγόριος Ξενόπουλος).[16]

Βέβαια το πανόραμα, όσον αφορά την κατανομή των μεταφράσεων κατά είδη (βλ. Πίνακα 2), είναι πολύ διαφορετικό σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Τα ποιητικά βιβλία είναι λιγότερα από αυτά της πεζογραφίας (41,5% και 46,5% αντίστοιχα). Αν μάλιστα παραβλέψουμε τις μεταφράσεις και εκδόσεις του καβαφικού έργου (26 τον αριθμό με ποσοστό 18,5%), η μετάφραση και έκδοση βιβλίων ποίησης περιορίζεται στο 23%. Πρέπει λοιπόν να εγκαταλειφθεί η διαδεδομένη, πλην όμως λανθασμένη, παραδοχή ότι μεταφράζεται και εκδίδεται μόνο ποίηση.

πίνακας 2

κατανομη των μεταφρασεων σε ειδη και χρονικεσ περιοδουσ

Υπάρχουν, βέβαια, και ξεχωριστές περιπτώσεις, αλλά σε γενικές γραμμές, η σύγχρονη ελληνική ποίηση, με την εξαίρεση των εκδόσεων των ποιημάτων του Καβάφη, δεν έχει και την ιδανικότερη αντιπροσώπευση (τόσο στα καστιλιάνικα όσο και στα καταλανικά) στα βιβλιοπωλεία και τις βιβλιοθήκες της Ισπανίας. Δεν την έχουν ούτε οι ποιητές της τελευταίας γενιάς, ούτε οι ποιητές των δύο γενεών της μεταπολεμικής περιόδου, ούτε οι ποιητές της Γενιάς του 1930 ή του Μεσοπολέμου, ούτε οι ποιητές του 19ου αιώνα. Ούτε ο Ανδρέας Κάλβος[17] ούτε ο Διονύσιος Σολωμός.

εκδοτική δραστηριότητα

Όπως γίνεται κατανοητό από τις τάσεις που καταδείξαμε, οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι προτιμούν τη σύγχρονη πεζογραφία. Η ποίηση, τα υπόλοιπα είδη και οι παλιότερες εποχές, μοιάζει να απασχολούν μόνο μικρούς εκδοτικούς οίκους ή οίκους διαφόρων φορέων, όπως τα πανεπιστήμια και η τοπική αυτοδιοίκηση.

Από τη δεκαετία του ’60, τις απαρχές δηλαδή της πορείας της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας στην Ισπανία, τα δύο κύρια εκδοτικά κέντρα ήταν η Μαδρίτη και η Βαρκελώνη (βλ. Πίνακα 3). Το ίδιο εξακολουθεί να παρατηρείται και στην τρίτη από τις περιόδους που εξετάζουμε: το 36% των ελληνικών λογοτεχνικών έργων που μεταφράστηκαν στην Ισπανία, κατά τα 12 τελευταία χρόνια, εκδόθηκαν από εκδοτικούς οίκους που εδρεύουν στη Μαδρίτη και το 31%

πίνακας 3

κατανομη των μεταφρασεων σε εκδοτικα κεντρα[18]

σε εκδοτικούς οίκους της Βαρκελώνης (34% για το σύνολο της Kαταλονίας).[19] Επομένως, η Μαδρίτη και η Βαρκελώνη συγκεντρώνουν το 67% της έκδοσης της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που μεταφράστηκε στην Ισπανία. Η αναλογία δεν πρέπει να μας ξενίζει, μιας και συμφωνεί πλήρως με τον ισπανικό εκδοτικό χάρτη: το 2003 οι αυτοδιοικούμενες περιοχές της Μαδρίτης και της Καταλονίας συγκέντρωσαν το 69,4% του συνόλου της ισπανικής εκδοτικής παραγωγής, με μια συμμετοχή πολύ κοντινή σε αυτή που είδαμε προηγουμένως (Μαδρίτη 36,5% και Καταλονία 32,9%). Ακολουθούν η Ανδαλουσία με 6,4% και η αυτοδιοικούμενη περιοχή της Valencia με 5,9%. Υπό αυτή την έννοια, ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο –στοιχείο που διαφοροποιεί κάπως τα πράγματα– είναι η εδραίωση ενός τρίτου εκδοτικού χώρου, όσον αφορά τα ελληνικά γράμματα, στην Ανδαλουσία (με τρία σημαντικά κέντρα: Málaga, Σεβίλλη και Γρανάδα), όπου εκδόθηκαν 25 βιβλία (δηλαδή το 17,5% του συνόλου) τα 12 τελευταία χρόνια.

Από τα 143 βιβλία που εκδόθηκαν μεταξύ του 1993 και του 2004, 117 είναι μεταφράσεις στα καστιλιάνικα, 24 στα καταλανικά, ένα στα γαλικιανά και ένα στα βασκικά (βλ. Πίνακα 4). Ειδικά οι 24 μεταφράσεις στα καταλανικά αποτελούν ένα αρκετά υψηλό ποσοστό, 17% του συνόλου, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι στα καταλανικά επιμερίζεται μόλις το 11,4% της συνολικής εκδοτικής δραστηριότητας στην Ισπανία, σύμφωνα με στοιχεία του 2003.

πίνακας 4

κατανομη των μεταφρασεων στισ γλωσσεσ τησ ισπανιασ (1993-2004)

Όσον αφορά, τώρα, το σύνολο των βιβλίων νεότερης και σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που εκδόθηκαν στην Ισπανία από το 1959 μέχρι το 2004, χρειάζεται να πούμε πως στις προαναφερθείσες περιπτώσεις των Καβάφη, Καζαντζάκη, Βασιλικού, Μάρκαρη και Δοξιάδη πρέπει να προσθέσουμε αυτές των Σεφέρη, Ταχτσή και Σαμαράκη, ώστε να έχουμε πλήρη τον κατάλογο των ελλήνων συγγραφέων των οποίων ένα τουλάχιστον από τα μεταφρασμένα στα ισπανικά βιβλία τους έκανε περισσότερες από μία εκδόσεις στην Ισπανία. Στις περιπτώσεις μάλιστα του Καβάφη, κυρίως, αλλά και του Σεφέρη αξίζει τον κόπο να υπογραμμίσουμε ότι κυκλοφορούν στην Ισπανία διαφορετικές μεταφράσεις και εκδόσεις του συνόλου ή ενός μεγάλου μέρους του έργου τους, ενώ, όσον αφορά τον Αλεξανδρινό, έχουμε πολλές μεταφραστικές εκδοχές του έργου του τόσο στα καστιλιάνικα όσο και στα καταλανικά. Επίσης, έχουμε διαφορετικές μεταφράσεις και εκδόσεις ορισμένων έργων του Ελύτη και του Ρίτσου. Μια ενδιαφέρουσα, από μεταφραστική άποψη, περίπτωση είναι αυτή του μυθιστορήματος Το λάθος του Σαμαράκη, το οποίο εκδόθηκε με επιτυχία το 1971 (και επανεκδόθηκε το 1972) από τον εκδοτικό οίκο Seix Barral και γνώρισε μια καινούργια έκδοση, σε νέα μετάφραση, το 1996 από τις Ediciones Clásicas. Πλην όμως, σε αυτή τη δεύτερη περίπτωση, το μυθιστόρημα πέρασε απαρατήρητο από κοινό και κριτικούς. Δύο μεταφραστικές εκδοχές έχουμε και στην περίπτωση του μυθιστορήματος Επικίνδυνες μαγειρικές του Στάικου, το οποίο μεταφράστηκε την ίδια εποχή και μάλιστα εκδόθηκε με διαφορετικό τίτλο[20] στο Μεξικό και στην Ισπανία.

Οι επανεκδόσεις, το τιράζ, η παρουσία στα βιβλιοπωλεία και τις βιβλιοθήκες αποτελούν κριτήρια για να σχηματιστεί μία εικόνα σχετικά με την κυκλοφορία των έργων της νεότερης και της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που έχουν εκδοθεί στην Ισπανία. Τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε μας επιτρέπουν να δηλώσουμε ότι μόλις τα μισά από αυτά τα βιβλία έτυχαν ευρείας ή υπολογίσιμης κυκλοφορίας (βλ. Πίνακα 5).

Επίσης πρέπει να προσθέσουμε ότι περισσότερο από το 40% των τίτλων που εκδόθηκαν είναι πλέον εξαντλημένοι. Μάλιστα έχουμε τις περιπτώσεις ορισμένων βιβλίων (Έξι νύχτες στην Ακρόπολη, Το τρίτο στεφάνι κλπ.) που βγήκαν από σημαντικούς εκδοτικούς οίκους (Mondadori, Alfaguara κλπ.) αλλά δεν επανεκδόθηκαν στη συνέχεια, παρ’ ότι αρχικά γνώρισαν κάποια εμπορική επιτυχία, εξαντλώντας μία ή και δύο εκδόσεις σε μικρό χρονικό διάστημα, και έτυχαν καλής υποδοχής από τον τύπο.

πίνακας 5

κατανομη των μεταφρασεων αναλογα με τη διακινηση τουσ

Η ποιότητα των μεταφράσεων

Για να κρίνουμε την ποιότητα των μεταφράσεων της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που κυκλοφορούν στην Ισπανία χρησιμοποιήσαμε δύο κριτήρια (βλ. Πίνακα 6):

• την επάρκεια της ανάγνωσης του πρωτοτύπου, όπως αυτή υποδηλώνεται στην μεταφραστική εκδοχή,[21] και αυτό μέσα από τη σφαιρική σημειωτική θεώρηση των κειμένων,[22]
• τη λογοτεχνική λειτουργικότητα των μεταφρασμάτων (με μία, όσο το δυνατόν, ευρύτερη θεώρηση του κανόνα) ανεξάρτητα από τη σχέση τους με το πρωτότυπο.

πίνακας 6

κατανομη των μεταφρασεων αναλογα με την ποιοτητα τουσ

Όπως είναι φυσικό, στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας, θεωρούμε απόλυτα ικανοποιητικές τις μεταφράσεις εκείνες που, όντας λογοτεχνικά λειτουργικές, προϋποθέτουν μια επαρκή ανάγνωση.

ΟΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

Σημείωνα παραπάνω, αναφερόμενος στο μυθιστόρημα Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ του Δοξιάδη και στα αστυνομικά μυθιστορήματα του Μάρκαρη, ότι, αν εξαιρέσουμε τις περιπτώσεις του Καβάφη και του Καζαντζάκη, είναι η πρώτη φορά που έργα σύγχρονων ελλήνων συγγραφέων γνωρίζουν πραγματική εμπορική επιτυχία στην Ισπανία. Το ίδιο θα μπορούσε να πει κανείς και για τη σημασία της παρουσίας των σύγχρονων ελλήνων συγγραφέων στον ισπανικό λογοτεχνικό χώρο. Μέσα σε ένα σύντομο, σχετικά, διάστημα, ο Μάρκαρης απέκτησε μια εξέχουσα θέση, εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τους οργανωτές της Εβδομάδας Νουάρ του Gijón (2003) και υπήρξε αληθινός πρωταγωνιστής στην Πρώτη Ευρωπαϊκή Συνάντηση Αστυνομικού Μυθιστορήματος που οργανώθηκε στη Βαρκελώνη το 2005. Στην Ισπανία ο Μάρκαρης είναι σήμερα μία αναφορά στον χώρο του μεσογειακού αστυνομικού μυθιστορήματος και, γενικότερα, του νέου ευρωπαϊκού μυθιστορήματος, δίπλα σε ονόματα όπως του Andrea Camilleri ή του Henning Mankell. Και σε αυτό επίσης ο Μάρκαρης ακολουθεί τα ίχνη του Καζαντζάκη και, προπαντός, του Καβάφη. Πέρα όμως από αυτά τα ονόματα (όπως και του Σεφέρη, κατά κάποιον τρόπο), η θέση της νεοελληνικής λογοτεχνίας μέσα στον ισπανικό λογοτεχνικό χώρο εξακολουθεί να είναι επισφαλής. Ούτε οι συγγραφείς ούτε τα κείμενα ούτε οι ήρωες της νεοελληνικής λογοτεχνίας έχουν βρει μια θέση στο σύστημα αναφορών του αναγνωστικού κοινού ή της λογοτεχνικής κριτικής. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι, πέρα από τις εξαιρέσεις που επισημάνθηκαν, η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία δεν έχει κατορθώσει να εγκατασταθεί σε αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε συλλογικό λογοτεχνικό φαντασιακό των Ισπανών. Έτσι έχουν τα πράγματα.

Παρ’ όλα αυτά, όμως, στην εξέλιξη που αποτυπώθηκε στις σελίδες αυτές, διακρίνονται σημεία που μας επιτρέπουν να αισιοδοξούμε. Η Ισπανία και η Ελλάδα είναι δύο χώρες οι οποίες βρέθηκαν, για αιώνες, εγκλωβισμένες στην περιφέρεια της Ευρώπης, με ελάχιστη επικοινωνία μεταξύ τους, σε ένα κεντρομόλο διεθνές πολιτιστικό σύστημα, η ακτινοειδής δομή του οποίου επέβαλλε να περνούν όλοι οι δίαυλοι από το κέντρο (ή τα κέντρα) και όπου οι λογοτεχνίες μας αποτελούσαν αντικείμενο μελέτης των Βρετανών και Γάλλων ισπανιστών και (νεο)ελληνιστών. Το σύγχρονο δικτυωτό σχήμα σχέσεων που φαίνεται να ενθαρρύνει η παγκοσμιοποίηση –εάν δεχτούμε ότι η παγκοσμιοποίηση δύναται να είναι κάτι παραπάνω από μια πολύτροπη δυναστεία του κεφαλαίου– και η αναθεώρηση του ρόλου των χωρών μας μέσα στο ευρωπαϊκό σύνολο μας επιτρέπει να θεωρούμε εφικτή μια πιο ρευστή επικοινωνία ανάμεσα στους δύο λογοτεχνικούς χώρους στο εγγύς μέλλον. Σήμερα παρατηρούμε ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον του ισπανικού εκδοτικού κόσμου για τα ελληνικά γράμματα, όπως επίσης παρατηρούμε τον σχηματισμό μίας κριτικής μάζας καταρτισμένων ανθρώπων με τα κατάλληλα επαγγελματικά εφόδια, οι οποίοι είναι σε θέση να διαχειρίζονται επαρκώς το ενδιαφέρον αυτό. Διακριτικά μεν, αλλά σταθερά, τα νέα ελληνικά κερδίζουν έδαφος μέσα στα ισπανικά πανεπιστήμια, και ήδη υπάρχουν απόφοιτοι των Μεταφραστικών Σπουδών με ειδίκευση στα νέα ελληνικά.

VICENTE FERNÁNDEZ GONZÁLEZ

Βιβλιογραφικές αναφορές

BACARDÍ, MONTSERRAT. 1998. Joan Sales i els criteris de traducció [Ο Joan Sales και τα μεταφραστικά κριτήρια]. Quaderns. Revista de Traducció 1:27-38.

CAÑIGRAL, LUIS DE. 1996. Obra de Cavafis publicada en España [Έργα του Καβάφη δημοσιευμένα στην Ισπανία]. Στο Morfakidis & Guirao 1996, 49-57.

CAVAFIS, CONSTANTINO. 1964. Veinticinco poemas [25 ποιήματα]. Μτφρ. José Ángel Valente και Elena Vidal. Málaga: Caffarena & León.

CONNOLLY, DAVID. 2004. Crítica de la crítica de la traducción literaria [Κριτική της κριτικής της λογοτεχνικής μετάφρασης]. Στο Ética y política de la traducción literaria [Ηθική και πολιτική της λογοτεχνικής μετάφρασης], επιμ. ομάδας ερευνητών του TLS (Traducción, literatura y sociedad), 89-100. Málaga: Miguel Gómez Ediciones.

FERNÁNDEZ GONZÁLEZ, VICENTE. 1998. Αλεξανδρινός ποιητής εν Ιβηρία· 2000 μ. Χ. Στο Η γλώσσα της λογοτεχνίας & η γλώσσα της μετάφρασης, 125-132. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

____. 1999. Constandinos Cavafis. Málaga: Litoral & Ediciones UNESCO.

____. 2001. La ciudad de las ideas. Sobre la poesía de C. P. Cavafis y sus traducciones castellanas [Η πόλη των ιδεών. Σχετικά με την ποίηση του Κ.Π. Καβάφη και τις μεταφράσεις της στην ισπανική γλώσσα]. Colección Nueva Roma. Μαδρίτη: CSIC.

GESTI BAUTISTA, JOAQUIM. 2004. Traduccions de literatura neogrega (1881-2003). Quaderns. Revista de Traducció 11:159-174.

ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ, ΝΙΚΟΣ. 1984. Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη και σαράντα άλλα αυτόγραφα εκδιδόμενα με σχόλια, ένα σχεδίασμα εσωτερικής βιογραφίας και τη χρονογραφία του βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. 2η έκδοση. Αθήνα: Εκδόσεις Ελένης Ν. Καζαντζάκη.

LÓPEZ VILLALBA, MARÍA. 2000. Grecia, poesía: una relación metonímica [Ελλάδα-ποίηση: μία μετωνυμική σχέση]. Στο traducir al otro / traducir a Grecia [Μεταφράζοντας τον άλλο, μεταφράζοντας την Ελλάδα], επιμ. Ioanna Nikolaidou, 89-100. Málaga: Miguel Gómez Ediciones.

METZIDAKIS, PHILIP. 1989. La Grecia moderna de Unamuno [Η νεότερη Ελλάδα του Unamuno]. Μαδρίτη: Ediciones de la Torre.

MORFAKIDIS, MOSCHOS. 1998. Bibliografía de Estudios Neogriegos en español y en otras lenguas ibéricas [Βιβλιογραφία των νεοελληνικών σπουδών στα ισπανικά και σε άλλες ιβηρικές γλώσσες]. Γρανάδα: Athos-Pérgamos.

MORFAKIDIS, MOSCHOS & ENCARNACIÓN MOTOS GUIRAO. 1996. Bibliografía bizantina y neogriega en lenguas ibéricas (1959-1996) [Βυζαντινή και νεοελληνική βιβλιογραφία στις ιβηρικές γλώσσες]. Γρανάδα: Universidad de Granada (Servicio de Extensión Universitaria).

MOUGOYANNI, CHRISTINA. 1998. La generación del 98 en Grecia: las relaciones hispano-helenas a través de la traducción [Η ισπανική Γενιά του 98 στην Ελλάδα: οι ελληνοϊσπανικές σχέσεις μέσω των μεταφράσεων]. Στο La traducción en torno al 98 [Η μετάφραση και η ισπανική Γενιά του 98], επιμ. Miguel Ángel Vega Cernuda, 89-100. Μαδρίτη: Instituto Universitario de Lenguas Modernas y Traductores, Universidad Complutense de Madrid.

ΠΑΛΑΜΑΣ, ΚΩΣΤΗΣ. 1981. Αλληλογραφία. Eπιμ. Κωνσταντίνος Γ. Κασίνης. Αθήνα: Ίδρυμα Κωστή Παλαμά.

PEÑA, SALVADOR, MANUEL FERIA & JUAN PABLO ARIAS. 1997. ¿Perro no come perro? Sobre la necesidad de un análisis de traducciones de árabe al español [Σκύλος δεν τρώει σκύλο; Σχετικά με την ανάγκη συστηματικής ανάλυσης των μεταφράσεων αραβικών κειμένων στα ισπανικά]. Στο El papel del traductor [Ο ρόλος του μεταφραστή], επιμ. Esther Morillas & Juan Pablo Arias, 89-100. Salamanca: Colegio de España.

ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΕΡΑΣΜΙΑ-ΛΟΥΙΖΑ. 1986. Bιβλιογραφία μεταφράσεων νεοελληνικής λογοτεχνίας. Αθήνα: E.Λ.I.A.

παράρτημα 1

μεταφρασμένοι ελληνες συγγραφείς στην ισπανία

κατά την περίοδο 1993-2004*

*   Για κάθε συγγραφέα σημειώνεται ο αριθμός των αυτοτελών εκδόσεων με μεταφράσεις του έργου του στις γλώσσες της Ισπανίας (σημ. επιμ.).

      (: 7 ποίησης, 4 διηγήματος, 1 νεοελληνικών άσεμνων λαϊκών τραγουδιών)

παραρτημα 2

η νεοελληνική λογοτεχνία στην ισπανία κατά την περίοδο 1993-2004

(αυτοτελωσ εκδομενεσ μεταφρασεισ)[23]

1993

Καβάφης, Κ.Π. Konstantino Kavafis, Poesías completas [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. José María Álvarez, 18η έκδοση, Μαδρίτη, Hiperión, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Konstandinos P. Kavafis, Poemes [Ποιήματα], μτφρ. Carles Riba, πρόλ. A. E. Solà, 7η έκδοση, Βαρκελώνη, Curial, [Κ].

Ξανθούλης, Γιάννης. Giannis Xanthoulis, El licor muerto  [Tο πεθαμένο λικέρ], μτφρ. Cristina Serna, Βαρκελώνη, Seix Barral, [Ι].

Σεφερης, Γιώργος. Iorgos Seferis, Tres poemas secrets [Τρία κρυφά ποιήματα], μτφρ. Jesús Cabezas Tanco, Valencia, Edicions de la guerra, [Κ].

Τσάτσος, Κωνσταντίνος. Constantino Tsatsos, Despedida [Αποχαιρετισμός] μτφρ. Marisa Longueira, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

1994

Ανθολογια. Poesia grega do século XX: estudio xeral e antoloxía bilingüe [Ανθολογία της ελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα], ανθ. & μτφρ. Mosjos Morfakidis & Andrés Pociña, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, [Γ].

Αλεξακης, Βασίλης. Vassilis Alexakis, Abans [Πριν], μτφρ. από τα γαλλικά Helena Cots, Βαρκελώνη, La Campana, [Κ].

Θεοτοκάς, Γιώργος. Yorgos Zeotokás, Leonís. Evripidis Pendosalis: Cuentos de la niñez [Λεωνής. Ευριπίδης Πεντοζάλης και άλλες ιστορίες], μτφρ. Margarita Ramírez-Montesinos & Rufino Cuesta Moreno, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Θεοτοκάς, Γιώργος. Yorgos Zeotokás, El demonio [Το δαιμόνιο], μτφρ. Margarita Ramírez-Montesinos, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poemas [Τα ποιήματα του κανόνα], μτφρ. Ramón Irigoyen, Βαρκελώνη, Seix Barral, [Ι, ανατ. την ίδια χρονιά].

Καββαδιας, Νίκος. Nikos Kavvadías, La guardia [Βάρδια], μτφρ. Natividad Gálvez, Μαδρίτη, Ediciones del Oriente y el Mediterráneo, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Alexis Zorba el griego [Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά], μτφρ. Roberto Guibourg, Μαδρίτη, Debate, [Ι, έκδοση τσέπης].

Ματεσις, Παύλος. Pavlos Mátesis, Memorias de una hija de perra [Η μητέρα του σκύλου], μτφρ. Cristina Serna, Βαρκελώνη, Seix Barral, [Ι].

1995

Γκάτσος, Νίκος. Nikos Gatsos, Amorghòs i altres poemes [Αμοργός και άλλα ποιήματα], ανθ. & μτφρ. Joan-Manuel Ballesta, Βαρκελώνη, Servicio de Publicaciones de la UAB, [Κ].

Καβάφης, Κ.Π. Constantino P. Kavafis, Obra escogida [Επιλεγμένα ποιήματα], ανθ. & μτφρ. Alberto Manzano, Βαρκελώνη, Edicomunicación, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Konstandinos P. Kavafis, Poema-antologia [Ανθολογία ποιημάτων], ανθ. & μτφρ. Andolin Eguzkitza & Olga Omatos, Pamplona, Pamiela, [Β].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poesía completa [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. Pedro Bádenas de la Peña, 3η αναθ. έκδ., 3η ανατ., Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Alexis Zorbàs [Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά], μτφρ. Jaime Berenguer Amenós, Βαρκελώνη, Edicions 62, [Κ].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Alexis Zorba el griego [Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά], μτφρ. Roberto Guibourg, 4η έκδοση, Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, El pobre de Asís [Ο φτωχούλης του Θεού], μτφρ. Enrique Pezzoni, Βαρκελώνη, Salvat, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, La última tentación [Ο τελευταίος πειρασμός], μτφρ. Roberto Bixio, Μαδρίτη, Debate, [Ι].

Παυλοπουλος, Γιώργης. Yoryis Pavlópulos, Ta antikleidia (Las llaves maestras) [Τα αντικλείδια], μτφρ. Ángel Martínez Fernández, Santa Cruz, Τενερίφη, Ediciones La Granja, [Ι].

1996

Ανθολογια. Nueve maneras de mirar al cielo [Ποιητική ανθολογία], μτφρ. Obdulia Castillo et al., Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι].

Αναγνωστάκης, Μανόλης. Manolis Anagnostakis, Los poemas (1941-1971) [Τα ποιήματα (1941-1971)], μτφρ. Alfonso Silván, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Ελύτης, Οδυσσέας. Odisseas Elytis, Antología general [Γενική ανθολογία], ανθ. & μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, 2η έκδ., Βαρκελώνη, Altaya (Biblioteca de premios Nobel), [Ι, σειρά τσέπης, 1η έκδ., Μαδρίτη: Alianza, 1989].

Ελύτης, Οδυσσέας. Odisseas Elytis, Camino privado [Ιδιωτική οδός], μτφρ. Francisco Torres Córdova, Γρανάδα, Comares, [Ι].

Ελύτης, Οδυσσέας. Odiseas Elitis, Orientaciones [Προσανατολισμοί], μτφρ. Ramón Irigoyen, Μαδρίτη, Ediciones del Oriente y el Mediterráneo, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Constantino Kavafis, Antología poética ilustrada [Εικονογραφημένη ποιητική ανθολογία], μτφρ. José María Álvarez, Valencia, La Máscara, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Cavafis, Constantino P., Poemes Canònics [Ποιήματα του κανόνα], μτφρ. Antoni Avellá Mestre & Bartomeu Garcés Ferrà, Palma de Mallorca, Lleonard Muntaner Editor, [Κ].

Καρυωτάκης, Κώστας. Costas Cariotakis, El dolor de l’home i de les coses [Επιλεγμένα ποιήματα], μτφρ. Jesús Cabezas Tanco, Valencia, Institució Alfons el Magnànim, [Κ].

Λαϊνα, Μαρία. María Lainá, Nueve Poemas [Εννέα ποιήματα], μτφρ. Obdulia Castillo, María López Villalba & Aurora Luque, Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι].

Ρίτσος, Γιάννης. Yannis Ritsos, De papel [Χάρτινα], μτφρ. Coloma Chamorro & Javier Lentini, Βαρκελώνη, Lumen, [Ι].

Σαμαράκης, Αντώνης. Antonis Samarakis, El fallo [Το λάθος], μτφρ. Margarita Ramírez-Montesinos, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Ταχτσής, Κώστας. Costas Taktsis, Las Vueltas [Τα ρέστα], μτφρ. Natividad Gálvez, Μαδρίτη, Ediciones del Oriente y el Mediterráneo, [Ι].

1997

Ανθολογια. Antología de la poesía griega (desde el siglo xi hasta nuestros días) [Ανθολογία της νεοελληνικής ποίησης από τον 11ο αιώνα μέχρι την εποχή μας], ανθ. & μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poemas [Τα ποιήματα του κανόνα], μτφρ. Ramón Irigoyen, 3η έκδοση, Βαρκελώνη, Seix Barral, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poesía completa [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. Pedro Bádenas de la Peña, 4η αναθεωρημένη έκδοση, Μαδρίτη, Alianza [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Konstantino Kavafis, Poesías completas [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. José María Álvarez, 19η έκδοση, Μαδρίτη, Hiparión [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Konstantino Kavafis, Poesías completas [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. José María Álvarez, Βαρκελώνη, Orbis-Fabbri, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Cristobal Colón [Χριστόφορος Κολόμβος], μτφρ. Miguel Castillo Didier, Γρανάδα, Athos-Pérgamos, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Los tercetos a España [Τερτσίνες], μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, Σεβίλλη, Cuadernos Literarios La Placenta, Fundación El Monte, [Ι].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Nikos Kazantzakis (1883-1957) [Επιλεγμένα κείμενα], ανθ. & μτφρ. Goyita Núñez, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Ουρανης, Κώστας. Kostas Uranis, Paseos por Sevilla [Περίπατοι στη Σεβίλλη], μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, Σεβίλλη, Padilla Libros, [Ι].

Παπαδακη, Αλκυόνη. Alkyoni Papadaki, El color de la luna [Το χρώμα του φεγγαριού], μτφρ. Alicia Villar Lecumberri, Βαρκελώνη, Obelisco, [Ι].

Σεφερης, Γιώργος. Yorgos Seferis, Días (1925-1968) [Επιλογή από τις Μέρες], ανθ. & μτφρ. Vicente Fernández González, Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Τσιρόπουλος, Κώστας Ε. Kostas E. Tsirópulos, Sobre la ternura [Για την τρυφερότητα], μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, Σεβίλλη, Padilla Libros, [Ι].

1998

Ανθολογια. Canciones populares obscenas griegas modernas [Νεοελληνικά άσεμνα λαϊκά τραγούδια], μτφρ. Manuel González Rincón, Σεβίλλη, Labrys Ediciones, [Ι].

Αλεξανδρου,  Δάφνη. Dafni Alexandru, Adiós, Alejandría [Αντίο Αλεξάνδρεια], μτφρ. Carolina Chavarría Arnau, Βαρκελώνη, Destino, [Ι].

Βασιλικος, Βασίλης. Vasilis Vasilikós, Trilogía: 1 La hoja [Το φύλλο], μτφρ. Guadalupe Flores Liera, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Βασιλικος, Βασίλης. Vasilis Vasilikós, Trilogía: 2 El pozo [Το πηγάδι], μτφρ. Guadalupe Flores Liera, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Βασιλικος, Βασίλης. Vasilis Vasilikós, Trilogía: 3 La angelización [Τ’ αγγέλιασμα], μτφρ. Guadalupe Flores Liera, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Ιωαννου, Γιώργος. Yorgos Ioanu, El sarcófago: relatos breves sobre la convulsa Tesalónica del siglo xx [Η σαρκοφάγος], μτφρ. Amor López Jimeno, Elisa Ibañez Orcajó & Román Bermejo López-Muñiz, Valladolid, Universidad de Valladolid, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Konstantino Kavafis, 56 poemas [56 ποιήματα], μτφρ. José María Álvarez, ανθ. Olivia Merckens, Βαρκελώνη, Mondadori, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. Constantino P. Cavafis, Poemes ocults, renegats i incomplets [Κρυμμένα, αποκηρυγμένα και ατελή ποιήματα], μτφρ. Antoni Avellá Maestre & Bartomeu Garcés Ferrà, Palma de Mallorca, Lleonard Muntaner Editor, [Κ].

Καβάφης, Κ.Π. Constantino Cavafis, Veinticinco poemas [25 ποιήματα], μτφρ. Elena Vidal & José Ángel Valente, Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι, πανομοιότυπη έκδοση: Caffarena & León, Málaga, 1964].

Καζαντζάκης, Νίκος. Nikos Kazantzakis, Viajando. España. ¡Viva la muerte! [Ταξιδεύοντας. Ισπανία], μτφρ. Guadalupe Flores Liera, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Κορνάρος, Βιτσέντζος. Vicenzo Cornaro, El sacrificio de Abraham [Η Θυσία του Αβραάμ], μτφρ. Manuel González Rincón, Σεβίλλη, Labrys Ediciones, [Ι].

Ροΐδης, Εμμανουήλ. Emmanuïl Roïdis, La papessa Joana [Η πάπισσα Ιωάννα], μτφρ. Antoni Góngora i Capel, Βαρκελώνη, Edicions de la Magrana, [Κ].

Σαμαράκης, Αντώνης. Antonis Samarakis, Me niego [Αρνούμαι], μτφρ. Alicia Villar Lecumberri, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Ταχτσής, Κώστας. Kostas Takhtsis, Terceres Núpcies [Το τρίτο στεφάνι], μτφρ. César Montoliu, Βαρκελώνη, Ediciones Proa, [Κ].

Χειμωνάς, Γιώργος. Yorgos Jimonás, El Apocalipsis de San Juan: traducción libre y versión dramática de algunos fragmentos (escrita para Irene Papas) [Αποσπάσματα από την Αποκάλυψη Ιωάννου], μτφρ. Antonio Melero, Valencia, Universitat de València, [Ι].

1999

Ανθολογία. Balades gregues [Δημοτικά τραγούδια], ανθ. & μτφρ. Eusebi Ayensa i Prat, Lleida, Pagès Editors, [Κ].

Γώγου, Κατερίνα. Katerina Gogu, 16 señales desde el frío [16 σήματα από το κρύο (ποιήματα)], μτφρ. Kostas Tsanakas & Juan Carlos Reche, Κόρδοβα, Ediciones Ropynol, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Antología poética [Ποιητική ανθολογία], ανθ. & μτφρ. Pedro Bádenas de la Peña, Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poemas [Τα ποιήματα του κανόνα], μτφρ. Ramón Irigoyen, Βαρκελώνη, Círculo de Lectores, [Ι, δύο ανατυπώσεις το 2000].

Καβάφης, Κ.Π. Constantino P. Kavafis, Obras selectas [Επιλεγμένα ποιήματα], ανθ. & μτφρ. Alberto Manzano, Βαρκελώνη, Edicomunicación, [Ι].

Μάτεσις, Παύλος. Pavlos Mátesis, El padre de los tiempos [Ο παλαιός των ημερών], μτφρ. Margarita Ramírez-Montesinos, Μαδρίτη, Amaranto, [Ι].

Πρεβελακης, Παντελής. Pandelís Prevelakis, Crónica d’una ciutat [Το χρονικό μιας πολιτείας], μτφρ. Eusebi Ayensa i Prat, Βαρκελώνη, Empùries, [Κ].

Στεργιοπουλος, Κώστας. Kostas Steryópulos, El sol de la medianoche [Ο ήλιος του μεσονυκτίου], μτφρ. Javier Sanz Becerril, Μαδρίτη, Visor, [Ι].

2000

Ανθολογια. Baladas griegas [Δημοτικά τραγούδια], ανθ. & μτφρ. Eusebi Ayensa i Prat, Μαδρίτη, CSIC (Nueva Roma), [Ι].

Δενεγρης, Τάσος. Tasos Denegris, Flora brutal. Selección de poemas [Ωμή χλωρίδα. Επιλογή ποιημάτων], μτφρ. Pedro Mateo, Málaga, CEDMA, [Ι].

Δοξιάδης, Απόστολος. Apóstolos Doxiadis, El tío petros y la conjetura de Goldbach [Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ], μτφρ. από τα αγγλικά María Eugenia Ciocchini, Βαρκελώνη, Ediciones B, [Ι].

Δοξιάδης, Απόστολος. Apοstolos Doxiadis, L’oncle Petros i la conjura de Goldbach [Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ], μτφρ. από τα αγγλικά Jordi Vidal i Tubau, Βαρκελώνη, Edicions B, [Κ].

Ζωγραφου, Λιλή. Lilí Zografou, L’amor va arribar un dia tard [Η αγάπη άργησε μια μέρα], μτφρ. Quim Gestí & Monserrat Franquesa, Lleida, Pagès Editors, [Κ].

Ιορδανίδου Μαρία. María Iordanidu, Loxandra [Λωξάντρα], μτφρ. Selma Ancira, Βαρκελώνη, Lumen, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Antología poética [Ποιητική ανθολογία], ανθ. & μτφρ. Pedro Bádenas de la Peña, 2η έκδοση, Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Μαρκαρης, Πέτρος. Petros Márkaris, Noticias de la noche [Νυχτερινό δελτίο], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Ediciones B, [Ι].

Παπαθανασοπούλου Μάιρα. Maira Papazanasopulu, Qué bien besaba Judas [Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα], μτφρ. Carolina Chavarría Arnau, Βαρκελώνη, Destino, [Ι].

Πρεβελάκης, Παντελής. Pandelís Prevelakis, El ángel en el pozo [Ο άγγελος στο πηγάδι], μτφρ. Christina Mougoyanni, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Χορτατσης, Γεώργιος. Gueorguios Jortatsis, Erofili [Ερωφίλη], μτφρ. Olga Omatos, Σεβίλλη, Labrys Ediciones, [Ι].

2001

Γαλανάκη, Ρέα. Rhea Galanaki, Helena o Nadie [Ελένη, ή ο κανένας], μτφρ. Natividad Gálvez, Μαδρίτη, Metáfora Ediciones, [Ι].

Διβάνη, Λένα. Lena Divani, Las mujeres de su vida [Οι γυναίκες της ζωής της], μτφρ. Natividad Gálvez, Μαδρίτη, Alfaguara, [Ι].

Δοξιάδης, Απόστολος. Apóstolos Doxiadis, El tío petros y la conjetura de Goldbach [Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ], μτφρ. από τα αγγλικά María Eugenia Ciocchini, Μαδρίτη, Suma de Letras [Ι, έκδοση τσέπης].

Δούκας, Στρατής. Stratis Dukas, Historia de un prisionero [Ιστορία ενός αιχμαλώτου], μτφρ. Manuel González Rincón, Σεβίλλη, Labrys Ediciones, [Ι].

Δρακονταειδής, Φίλιππος. Fílippos Dracondaidís, El mensaje [Το μήνυμα], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Munich Editores, [Ι].

Μαρκαρης, Πέτρος. Petros Márkaris, Defensa cerrada [Άμυνα ζώνης], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Ediciones B, [Ι].

Μαρκαρης, Πέτρος. Petros Márkaris, Noticias de la noche [Νυχτερινό δελτίο], μτφρ. Ersi Samará, Μαδρίτη, Suma de Letras [Ι, έκδοση τσέπης].

Μαυρουδής, Κώστας. Costas Mavrudís, El préstamo del tiempo [Το δάνειο του χρόνου], μτφρ. Vicente Fernández González, Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι].

Ντελόπουλος, Κυριάκος. Kyriakos Delópulos, Akis y los otros [Ο Άκης και οι άλλοι], μτφρ. María José Lago Eizaguirre & Virginia López Recio, Γρανάδα, Athos-Pérgamos & Centro de Estudios Bizantinos y Neohelénicos de la Universidad de Chile, [Ι].

Ξενόπουλος, Γρηγόριος. Grigorios Xenópulos, El secreto de la condesa Valérena [Το μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας], μτφρ. Susana Lugo Mirón, San Cristóbal de La Laguna, Concejalía de Cultura y Patrimonio Histórico-Artístico del Excmo. Ayuntamiento de San Cristóbal de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), [Ι].

Ουρανης, Κώστας. Kostas Uranis, España. Sol y sombra [Sol y sombra], μτφρ. Christina Mougoyanni, Μαδρίτη, Cátedra, [Ι].

Πολίτης, Νικόλαος. Nicólaos Politis, Canciones Populares Neogriegas [Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού λαού], μτφρ. Román Bermejo López-Muñiz, Valladolid, Secret. de Publicaciones Universidad de Valladolid, [Ι].

Ροΐδης, Εμμανουήλ. Emmanuïl Roïdis, Un marit de Siros [Ψυχολογία Συριανού συζύγου], μτφρ. Antoni Góngora i Capel, Lleida, Pagés Editors, [Κ].

Σικελιανος, Άγγελος. Ángelos Sikelianós, El último ditirambo órfico o El ditirambo de la Rosa [O διθύραμβος του ρόδου], μτφρ. Isabel García Gálvez, πρόλ. Kostas E. Tsirópulos, San Cristóbal de La Laguna, Concejalía de Cultura y Patrimonio Histórico-Artístico del Excmo. Ayuntamiento de San Cristóbal de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), [Ι].

Ψαραυτη, Λίτσα. Litsa Psarafti, El somriure d’Hècate [Το χαμόγελο της Εκάτης], μτφρ. Quim Gestí & Monserrat Franquesa, Βαρκελώνη, Editorial Cruïlla, [Κ].

2002

Ανθολογια. Poemas de amor chipriotas del siglo XVI [Κυπριακά ερωτικά ποιήματα του 16ου αιώνα], ανθ. & μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, Málaga, CEDMA, [Ι].

Βαλτινος, Θανάσης. Zanasis Valtinós, Azul profundo casi negro [Μπλέ βαθύ σχεδόν μαύρο], μτφρ. María López Villalba, Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι].

Δοξιάδης, Απόστολος. Apοstolos Doxiadis, L’oncle Petros i la conjectura de Golbach [Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ], μτφρ. από τα αγγλικά Jordi Vidal i Tubau, Βαρκελώνη, Suma de Lletres Catalana [Κ, έκδοση τσέπης].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poemas [Ποιήματα], μτφρ. Ramón Irigoyen, Βαρκελώνη, Seix Barral, Los tres mundos, [Ι].

Καρυστιανη, Ιωάννα. Ioanna Karystiani, Pequeña Inglaterra [Μικρά Αγγλία], μτφρ. Takis Antoniadis y Alicia Gervás Ríos, Μαδρίτη, Lengua de Trapo, [Ι].

Μαρκαρης, Πέτρος. Petros Márkaris, Defensa cerrada [Άμυνα ζώνης], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Círculo de Lectores, [Ι].

Μαρκαρης, Πέτρος. Petros Márkaris, Defensa cerrada [Άμυνα ζώνης], μτφρ. Ersi Samará, Μαδρίτη, Suma de Letras [Ι, έκδοση τσέπης].

Μάτεσις, Παύλος. Pavlos Mátesis, El padre de los tiempos [Ο παλαιός των ημερών], μτφρ. Margarita Ramírez-Montesinos, Μαδρίτη, Suma de Letras [Ι, έκδοση τσέπης].

Σολωμου - Ξανθακη, Βάσα. Basa Solomou Xanthaki, La carta [Το γράμμα], μτφρ. Montserrat Gallart Santfeliu, Lleida, Pagès Editors, [Κ].

Σωτηρίου, Διδώ. Didó Sotiríu, Tierras de sangre [Ματωμένα χώματα], μτφρ. César Montoliu, Βαρκελώνη, El Acantilado, [Ι].

Χαβιαράς, Στρατής. Stratis Haviaras, Cuando el árbol canta [Όταν τραγουδούσαν τα δέντρα], μτφρ. από τα αγγλικά Celia Montolío Nicholson, Μαδρίτη, Siruela, [Ι].

Χατζόπουλος, Θανάσης. Zanasis Jatsópulos, Verbos para la rosa. Esbozo de poética [Ρήματα για το ρόδο. Σχεδίασμα ποιητικής], μτφρ. Vicente Fernández González, Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι].

Ψαραυτη, Λίτσα. Litsa Psarafι, La sonrisa de Hecate [Το χαμόγελο της Εκάτης], μτφρ. Ersi Samará, Μαδρίτη, Ediciones SM, [Ι].

2003

Ανθολογια. Cuentos eróticos del siglo xx [Ερωτικά διηγήματα του 20ού αιώνα], μτφρ. Margarita Ramírez-Montesinos, ανθ. Costas Asimacópulos, Μαδρίτη, Ediciones Clásicas, [Ι].

Aνωνυμων. Poesía heróica bizantina: canción de Armuris; Digenís Akritas; Poema de Beli-sario [Eπική βυζαντινή ποίηση: το τραγούδι του Aρμούρη· Διγενής Aκρίτας· Διήγησις του Bελισαρίου], μτφρ.Óscar Martínez García, Mαδρίτη, Gredos, [I].

Βάρναλης, Κώστας. Kostas Várnalis, Laverdadera apología de Sócrates [Η αληθινή απολογία του Σωκράτη], μτφρ. Francisco Morcillo Ibáñez, Γρανάδα, Centro de Estudios Bizantinos, Postbizantinos, Neogriegos y Chipriotas, [Ι].

Βιζυηνος, Γεώργιος. Georgios Viziinós, Moskov-Selim: la historia de un soldado [Ο Μοσκώβ-Σελήμ], μτφρ. Manuel Serrano Espinosa, Γρανάδα, Centro de Estudios Bizantinos, Post-bizantinos, Neogriegos y Chipriotas, [Ι].

Γιαννακοπουλου, Ντόρα. Dora Giannakopoulou, L’emprova del vestit de núvia [Η πρόβα του νυφικού], μτφρ. Joaquim Gestí & Monserrat Franquesa, Βαρκελώνη, Edicions de 1984, [Κ].

Εμπειρίκος, Ανδρέας. Andreas Embirikos, Argos o vuelo de aeróstato [Αργώ ή Πλούς αεροστάτου], μτφρ. Antonio Aguilera Vita, πρόλ. Dimitris Kalokyris, Τενερίφη, Universidad de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Antología poética [Ποιητική ανθολογία], ανθ. & μτφρ. Pedro Bádenas de la Peña, 3η έκδοση, Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poesía completa [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. Pedro Bádenas de la Peña, νέα αναθεωρημένη έκδοση, Μαδρίτη, Alianza, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. K.P. Kavafis, Prosas [Πεζά], μτφρ. José García Vázquez & Horacio Silvestre Landrobe, 2η έκδοση, Μαδρίτη, Tecnos, [Ι].

Πίκη, Μάγδα. Magda Piki, El bosc de les trenes tallades [Το δάσος με τις κομμένες πλεξούδες], μτφρ. Pere Casadesús & Laura Lucas, Βαρκελώνη, Barcanova, [Κ].

Ρίτσος, Γιάννης. Ioannis Ritsos, De l’acrita al patriota. Les Divuit cançons de la pàtria amarga de Ioannis Ritsos [Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας], επιμ. & μτφρ. Eusebi Ayensa i Prat, Μαδρίτη, Reial Acadèmia de Bones Lletres de Barcelona & CSIC, [Κ].

Ροΐδης, Εμμανουήλ. Emmanuel Royidis, La papisa Juana [Η πάπισσα Ιωάννα], μτφρ. Estela Canto (από την αγγλική προσαρμογή του Lawrence Durrell), 2η έκδοση, Βαρκελώνη, Edhasa, [Ι].

Σικελιανος, Άγγελος. Ánguelos Sikelianós, Afrodita Urania [Αφροδίτης Ουράνιας], μτφρ. Pedro Mateo, Málaga, Miguel Gómez Ediciones, [Ι].

Στάϊκος, Ανδρέας. Andreas Staikos, La amante gourmet [Επικίνδυνες μαγειρικές], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Zendrera Zariquiey, [Ι].

Tσιροπουλοσ, Kώστας E. Kostas E. Tsirópulos, El reposo de los atletas [H ανάπαυση των αθλητών], μτφρ. Isabel García Gálvez, πρόλ. Dimitris Ánguelis, Tενερίφη, Universidad de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), [I].

Xορν, Παντελής. Pandelís Horn, El retoño [Tο φιντανάκι], μτφρ. Teodora Polychrou, πρόλ. Efi Vafeiadou, Tενερίφη, Universidad de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), [I].

2004

Aνθολογια. Cancionero griego de frontera [Aκριτικά τραγούδια], ανθ. & μτφρ. Eusebi Ayensa i Prat, Mαδρίτη, CSIC (Nueva Roma), [I].

Ανθολογια. Trenos por Constantinopla [Θρήνοι για την Άλωση], ανθ. & μτφρ. Rosario García Ortega y Ana Isabel Fernández Galvín, Γρανάδα, Centro de Estudios Bizantinos, Postbizantinos, Neogriegos y Chipriotas, [Ι].

Ανθολογια. Diiyímata. Αntología del nuevo cuento griego [Ανθολογία σύγχρονου ελληνικού διηγήματος], μτφρ. Takis Antoniadis et al., ανθ. Ιrini Pitsaki, Μαδρίτη, Páginas de espuma, [Ι].

Aνθολογια. Antología narrativa [Aνθολογία πεζογραφίας], ανθ. & μτφρ.(;) Rosario García Ortega & Ana Isabel Fernández Galvín, Γρανάδα, Athos-Pérgamos, [I].

Aνθολογια. Escritoras griegas [Eλληνίδες συγγραφείς], ανθ. & μτφρ. Teresa Sempere, Bαρκελώνη, Icaria, [I].

Ασημακοπουλοσ, Κώστας. Kostas Asimakópoulos, Eleni Altamura [Ελένη Αλταμούρα], μτφρ. Salvador Martín Montenegro, Τενερίφη, Universidad de La Laguna, Textos del Seminario de Literatura Neogriega, [I].

Διαλεγμένος, Γιώργος. Yorgos Dialegmenos, Por la cara [Λόγω φάτσας], μτφρ. Cristina Mayorga, Μαδρίτη, Asociación Cultural Teatro del Astillero, [Ι].

Καβάφης, Κ.Π. C.P. Cavafis, Poesía completa [Άπαντα ποιητικά], μτφρ. Ana Pothitou & Rafael Herrera, Μαδρίτη, Visor, [Ι].

Kαρνεζησ, Πάνος. Panos Karnezis, El laberinto [O λαβύρινθος], μτφρ. Diego Friera & María José Díez, Bαρκελώνη, Seix Barral, [I].

Κορνάρος, Βιτσέντζος. Vincenzo Cornaro, Erotócrito [Ερωτόκριτος], μτφρ. José Antonio Moreno Jurado, Μαδρίτη, Gredos, [Ι].

Λαϊνα, Μαρία. María Lainá, Los estuches de las células: poemas 1972-2003 [Οι θήκες των κυττάρων: ποιήματα 1972-2003], μτφρ. Obdulia Castillo, María López Villalba & Aurora Luque, Málaga, CEDMA, [Ι].

Μαρκαρης, Πέτρος. Petros Márkaris, Suicidio perfecto [Ο Τσε αυτοκτόνησε], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Ediciones B, [Ι].

Παλαμασ, Kωστής. Kostis Palamas, Muerte del palicari [Θάνατος παλικαριού], μτφρ. Moschos Morfakidis & Andrés Pociña, επιμ. Andrés Pociña, Γρανάδα, Centro de Estudios Bizantinos, Postbizantinos, Neogriegos y Chipriotas, [I].

Ρίτσος, Γιάννης. Iannis Ritsos, Testimoniatges [Μαρτυρίες], μτφρ. Jesús Cabezas Tanco, Carcaixent, Valencia, Edicions 96, [Κ].

Σκιαδαρέση, Μαρία Ε. Maria Skiadaresi, Temps groc [Κίτρινος χρόνος], μτφρ. Joaquim Gestí & Montserrat Franquesa, Lleida, Pagès, [Κ].

Σολωμου-Ξανθακη, Bάσα. Basa Solomou Xanthaki, El casament [O γάμος], μτφρ. Montserrat Gallart Santfeliu, Bαρκελώνη, Edicions de 1984, [K].

Tριανταφυλλου, Σώτη. Soti Triandafilou, La fàbrica de llapis [Tο εργοστάσιο των μολυβιών], μτφρ. Joaquim Gestí Bautista & Montserrat Franquesa i Gòdia, Bαρκελώνη, Edicions de 1984, [K].

Χατζηγιαννίδης, Βαγγέλης. Vanghélis Hadziyannidis, Las cuatro paredes [Οι τέσσερις τοίχοι], μτφρ. Inés Martín Expósito, Salamanca, Tropismos, [Ι].

^[1]Το κείμενο αυτό είναι γραμμένο το 2002 και αναθεωρημένο το 2007 και αναφέρεται στα μέχρι το 2004 δεδομένα για τις μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας στις γλώσσες της Ισπανίας (σημ. επιμ.)

Τα συμπεράσματα που αναφέρονται σε αυτό το κείμενο βασίζονται στη μελέτη των στοιχείων τα οποία συγκεντρώθηκαν στη βάση δεδομένων που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του ισπανικού σκέλους του προγράμματος «Έλεγχος, καταγραφή, ταξινόμηση και αξιολόγηση της μεταφρασμένης νεοελληνικής λογοτεχνίας στις ευρωπαϊκές γλώσσες» του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας. Μαζί μου σε αυτό το πρόγραμμα εργάστηκαν ο συνεργάτης μου στο Πανεπιστήμιο της Málaga Leandro García Ramírez και οι ερευνήτριες Μάιρα Φουρνάρη και Encarnación Jiménez Martín, με τη σημαντική συμβολή από τη Θεσσαλονίκη του Βασίλη Βασιλειάδη· σε όλους αυτούς -όπως και στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και την Iωάννα Nικολαΐδου, για τη συνεισφορά τους στο τελικό κείμενο- εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου.

Στο αρχικό στάδιο της έρευνας, που οδήγησε στην επεξεργασία της βάσης δεδομένων και στη διαμόρφωση του τελικού καταλόγου, μας χρησίμευσαν πολύ οι βιβλιογραφικοί κατάλογοι που είχαν συντάξει στο παρελθόν οι Eρασμία-Λουίζα Σταυροπούλου (1986), Εncarnación Motos Guirao (Morfakidis & Motos Guirao 1996), Μόσχος Μορφακίδης (Morfakidis & Motos Guirao 1996, Morfakidis 1998), Luis de Cañigral (1996) και Vicente Fernández González (1999, 2001). Oι δύο τελευταίοι αναφέρονταν αποκλειστικά στις εκδόσεις του έργου του Κ. Π. Καβάφη στην Ισπανία.

Για παράδειγμα: Emmanuïl Roïdis, La Papisa Juana [Η πάπισσα Ιωάννα], μτφρ. Mariano Iniesto, Valencia, F. Sempere y Compañía, χ.χ.έ.· Dimitrios Vicelas, Loúkis Láras [Λουκής Λάρας], μτφρ. στην καταλανική Antoni Rubió i Lluch, Βαρκελώνη, Biblioteca Popular L’Avenç, 1882· Dimitrios Vicelas, La hermana fea [Η άσχημη αδελφή], μτφρ. Ángel Guerra, Μαδρίτη, Biblioteca Patria, 1917(;).

^[2]. Κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, η Chacel πέρασε μια περίοδο στην Ελλάδα, με την Concha de Albornoz, στο σπίτι του Καζαντζάκη.

^[3]. Tοπική γλώσσα των Αστουριών (κυρίως των ορεινών και αγροτικών περιοχών τους). Κατάγεται από τη μεσαιωνική νεολατινική διάλεκτο που μιλιόταν στις Αστουρίες και στο León προτού επικρατήσει η διάλεκτος της Καστίλλης, τα καστιλιάνικα ή ισπανικά.

^[4]. Ο Cernuda είναι ο πρώτος που επισύρει -από την εξορία στην οποία βρίσκεται- την προσοχή του ισπανόφωνου κοινού στον Καβάφη σε συνέντευξη που δημοσιεύτηκε το 1959 στο περιοδικό της Μαδρίτης Índice Literario (βλ. Fernández González 1998, 127 και 2001, 26).

^[5]. Η αλληλογραφία που διέσωσε ο León –εκδότης του πρώτου βιβλίου του Καβάφη στα καστιλιάνικα (Cavafis 1964)– μαρτυρά τον ενθουσιασμό που έδειξε ο Aleixandre για την ισπανική έκδοση των ποιημάτων του Αλεξανδρινού. Ο Aleixandre έπαιξε τον ρόλο του μεσάζοντα (ο Ángel Valente ζούσε στη Γενεύη και πέρασε, κατά τη διάρκεια των μηνών που προηγήθηκαν της έκδοσης του Veinticinco poemas, ένα μεγάλο διάστημα στην Οξφόρδη), στήριζε διαρκώς τον León και χαρακτήρισε το έργο, όταν πλέον αυτό εκδόθηκε, ως «τιμή για τον εκδοτικό κόσμο της Málaga».

^[6]. Για τη μετάφραση και πρόσληψη της ποίησης του Καβάφη στην Ισπανία βλ. Fernández González 1998 και 2001.

^[7]. Joan Sales (Βαρκελώνη, 1912-1983): ποιητής, μυθιστοριογράφος, μεταφραστής και εκδότης. Εξέδωσε τη μετάφρασή του τού μυθιστορήματος του Καζαντζάκη στο Club dels Novel.listes [Λέσχη των μυθιστοριογράφων], σε μια σειρά που δημιούργησε ο ίδιος και η οποία συνέβαλε στην αναγέννηση της καταλανικής πεζογραφίας στα μεταπολεμικά χρόνια. Όπως και ο Riba, ο Sales συνέβαλε στη διαμόρφωση του καταλανικού λογοτεχνικού κανόνα μέσω του μεταφραστικού του έργου. Ο Sales δεν γνώριζε ούτε ελληνικά ούτε ρωσικά, αλλά αυτό δεν τον εμπόδισε να μεταφράσει και να εκδώσει Καζαντζάκη και Ντοστογιέφσκι, χρησιμοποιώντας μεταφράσεις από άλλες γλώσσες. Για τη μεταφραστική πολιτική του El Club dels Novel.listes βλ. Bacardí 1998. Για τις καταλανικές μεταφράσεις νεοελληνικής λογοτεχνίας βλ. Gestí Bautista 2004.

^[8]. Η εν λόγω διαπίστωση είναι αληθής, αν ανατρέξουμε στα συνολικά στοιχεία τής υπό εξέταση περιόδου (1959-2004) και, κυρίως, σε ό,τι αφορά την περίοδο 1976-1992 (βλ. Πίνακα 2). Εμπνευσμένες από αυτή την περίοδο είναι, και έτσι πρέπει να κατανοηθούν, οι σκέψεις της María López Villalba (2000).

^[9]. Ποιητής και ο ίδιος, ένας από τους πιο παραγωγικούς μεταφραστές σύγχρονης ελληνικής ποίησης στα ισπανικά.

^[10]. Παρ’ όλα αυτά πρέπει να ξεχωρίσουμε, από τη λατινοαμερικάνικη μεταφραστική συνεισφορά, τη δουλειά του ελληνομαθή μεξικανού ποιητή Torres Córdova, ο οποίος στην ισπανική έκδοση του Camino privado [Ιδιωτική οδός] προσθέτει δύο μεξικανικές εκδόσεις με δοκίμια του Ελύτη από τα Ανοιχτά χαρτιά (Antes que nada la poesía. Las muchachas, [Πρώτα-πρώτα… Τα κορίτσια] Πόλη του Μεξικού, El Tucán de Virginia & Consejo Nacional para la Cultura y las Artes, 1998 και Prosa. Seis ensayos, [Έξι δοκίμια] Πόλη του Μεξικού, Universidad Nacional Autónoma de México, 2001).

^[11]. Εκείνη την εποχή υπήρχαν ήδη τουλάχιστον δύο λατινοαμερικάνικες συλλογές του ποιητικού έργου του Σεφέρη· η μία είχε εκδοθεί στην Αργεντινή από τον εκδοτικό οίκο Losada το 1966 σε μετάφραση του Lysandro Z. D. Galtier και η άλλη, σε μετάφραση του Manuel Briceño Jáuregui, στη Βενεζουέλα από το Καθολικό Πανεπιστήμιο Andrés Bello το 1973.

^[12]. Είναι χρήσιμο να αναφέρουμε μία φορά ακόμα την εκδοτική δραστηριότητα πέραν του Ατλαντικού. Το 2000 ο καθηγητής και μεταφραστής Miguel Castillo Didier συνέβαλε στον εορτασμό της εκατονταετηρίδας του Σεφέρη με τη δημοσίευση μίας επιλογής από την ποίηση του σμυρναίου ποιητή (Yorgos Seferis, Mithistorima. Stratis el marino y otros poemas [Μυθιστόρημα. Στράτης ο θαλασσινός και άλλα ποιήματα], Ediciones Stratis & Centro de Estudios Griegos, Universidad de Chile).

^[13]. Η δημώδης βυζαντινή λογοτεχνία –με την εξαίρεση του ακριτικού κύκλου και της επικής ποίησης– δεν συμπεριλαμβάνεται στη μελέτη μας, η οποία είναι εστιασμένη στη νεότερη και σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, στη μετά την Άλωση, δηλαδή, παραγωγή.

^[14]. Vicenzo Cornaro, El sacrificio de Abraham [Η Θυσία του Αβραάμ], μτφρ. στα καστιλιάνικα Manuel González Rincón, Σεβίλλη, Labrys Ediciones, 1998· Vincenzo Cornaro, Erotócrito [Ερωτόκριτος], μτφρ. στα καστιλιάνικα José Antonio Moreno Jurado, Μαδρίτη, Gredos, 2004.

^[15]. Balades gregues [δημοτικά τραγούδια], ανθ. & μτφρ. στα καταλανικά Eusebi Ayensa i Prat, Lleida, Pagès Editors, 1999· Baladas griegas [δημοτικά τραγούδια], ανθ. & μτφρ. στα καστιλιάνικα Eusebi Ayensa i Prat, Μαδρίτη, CSIC (Nueva Roma), 2000· Nicólaos Politis, Canciones Populares Neogriegas [Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού λαού], μτφρ. στα καστιλιάνικα Román Bermejo López-Muñiz, Valladolid, Secret. de Publicaciones Universidad de Valladolid, 2001· Cancionero griego de frontera [Aκριτικά τραγούδια], ανθ. & μτφρ. στα καστιλιάνικα Eusebi Ayensa i Prat, Mαδρίτη, CSIC (Nueva Roma), 2004.

^[16]. Yorgos Dialegmenos, Por la cara [Λόγω φάτσας], μτφρ. στα καστιλιάνικα Cristina Mayorga, Μαδρίτη, Asociación Cultural Teatro del Astillero, 2004· Pandelís Horn, El retoño [Το φιντανάκι], μτφρ. στα καστιλιάνικα Teodora Polychrou, πρόλ. Efi Vafeiadou, Τενερίφη, Universidad de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), 2003· Grigorios Xenópulos, El secreto de la condesa Valérena [Το μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας], μτφρ. στα καστιλιάνικα Susana Lugo Mirón, San Cristóbal de La Laguna, Concejalía de Cultura y Patrimonio Histórico-Artístico del Excmo. Ayuntamiento de San Cristóbal de La Laguna (Textos del Seminario de Literatura Neogriega), 2001.

^[17]. Εκτός από δυο ωδές («Ο φιλόπατρις» και «Ο Ωκεανός») που το 1984 δημοσίευσε σε μετάφραση του Irigoyen το περιοδικό Cuadernos Hispanoamericanos (τχ. 414, 41-54). Οφείλουμε επίσης να αναφέρουμε και μια πλήρη ισπανόφωνη έκδοση των Ωδών (Η Λύρα και Λυρικά) με τίτλο Las odas griegas de Andreas Kalvos σε μετάφραση του Miguel Castillo Didier (Santiago, Centro de Estudios Bizantinos y Neohelénicos 1988).

^[18]. Για κάθε πόλη ή περιοχή σημειώνεται ο αριθμός των εκδόσεων και μέσα σε παρένθεση το ποσοστό τους επί του συνόλου (σημ. επιμ.).

^[19]. Για να έχουμε πλήρη την εικόνα της καταλανικής εκδοτικής παραγωγής ως προς τη μεταφρασμένη νεότερη ελληνική λογοτεχνία θα πρέπει να προσθέσουμε, στα 44 βιβλία που εκδόθηκαν στη Βαρκελώνη, και τα πέντε που εκδόθηκαν στη Lleida από τον εκδοτικό οίκο Pagès. Από αυτά, τα 28 εκδόθηκαν στα καστιλιάνικα και τα 21 στα καταλανικά. Τέλος, ως προς το σύνολο των μεταφράσεων στην καταλανική γλώσσα, στα παραπάνω 21 βιβλία (που εκδόθηκαν στη Βαρκελώνη) πρέπει να προσθέσουμε τα τρία από τα πέντε που εκδόθηκαν στη Valencia.

^[20]. Andreas Staikos, Las relaciones deliciosas [Οι απολαυστικές σχέσεις], μτφρ. Roberto Rafael Arteaga Mackiney, Πόλη του Μεξικού, Editorial Océano de México, 2002· Andreas Staikos, La amante gourmet [Η καλοφαγού ερωμένη], μτφρ. Ersi Samará, Βαρκελώνη, Zendrera Zariquiey, 2003.

^[21]. Συνήθως η λογοτεχνική κριτική δίνει ελάχιστη, αν όχι καμία, σημασία στη μετάφραση. Όταν το κάνει, προσεγγίζει το μετάφρασμα σαν να μην ήταν τέτοιο, δηλαδή, επαινεί ή κατακρίνει το μεταφρασμένο κείμενο –με τη λογική ότι η καλύτερη μετάφραση είναι εκείνη που δεν φαίνεται ότι είναι μετάφραση– σαν να επρόκειτο για ένα ακόμα κείμενο της γλώσσας υποδοχής, ανεξάρτητα με τη σχέση που έχει με το πρωτότυπο από το οποίο προέρχεται (βλ. Connolly 2004).

^[22]. Η εν λόγω θεώρηση, εκτός από την αισθητική, προϋποθέτει και μία ηθική προσέγγιση. Τα δικαιώματα του πρωτοτύπου και, βεβαίως, τα δικαιώματα των αναγνωστών δεν πρέπει να παραβλέπονται (Από ποια γλώσσα μεταφράζουμε; Ποιο είναι το πρωτότυπο κείμενο; Το πρωτότυπο κείμενο μεταφράστηκε ακέραιο; βλ. σχετικά Peña, Feria & Arias 1997).

^[23]. Στο τέλος κάθε αναφοράς σημειώνεται μέσα σε αγκύλες η γλώσσα της μετάφρασης: [Β] βασκικά, [Γ] γαλικιανά, [Ι] ισπανικά, [Κ] καταλανικά.