Μεσαιωνική ελληνική

Αναλυτικό Λεξικό Κριαρά

Εισαγωγή

Το Τμήμα Λεξικογραφίας του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας μπόρεσε να αφιερώσει τις δυνάμεις του στη σύνταξη του Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας 1100-1669, συνεχίζοντας το έργο ζωής του Εμμ. Κριαρά. Το υλικό που κληροδοτήθηκε από τον καθηγητή Εμμ. Κριαρά βρισκόταν, κατά σειρές λημμάτων, σε διαφορετικές φάσεις επεξεργασίας.

Το σύνολο του υλικού υποβλήθηκε σε επανέλεγχο: μετά τις απαραίτητες προσθήκες και διορθώσεις (με βάση νέες εκδόσεις, μελέτες αλλά και τα νέα δεδομένα που έδινε η συστηματική αναζήτηση στοιχείων σε ηλεκτρονικές πηγές, όπως ο Thesaurus Linguae Graecae), στα παλιά προστέθηκαν και νέα λήμματα, με βάση τη διαρκώς συνεχιζόμενη αποδελτίωση.

ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ

Οι έξι κατάλογοι που ακολουθούν (Α´-Στ´) περιλαμβάνουν βραχυγραφίες και ουσιώδη βιβλιογραφικά στοιχεία.

Α´ Kείμενα

Β´ Μελετήματα - Συλλογές κειμένων

Γ´ Περιοδικά - Πρακτικά συνεδρίων - Σειρές - Συμμεικτοί τόμοι

Δ´ Ηλεκτρονικο Corpus κειμενων

Ε´ Λεξικά και γλωσσάρια

Στ´ Γραμματικοί και άλλοι λεξικογραφικοί όροι και λέξεις

Αναζήτηση

Βρέθηκαν 8 εγγραφές [0-8]

Κείμ.αναζήτησης : % | Βιβλ.αναφορά : Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo)

πασάς
ο, Byz. Kleinchron. Ά́ 408⁹, 523¹⁸, Αχέλ. 1587, 1974, 1980, 2286, Χρον. σουλτ. 28⁵, Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 373, Λεηλ. Παροικ. 63, 79, 97, 120, 124, 151, 158 κ.α., Τζάνε, Κρ. πόλ. (Αλεξ. Στ.-Αποσκ.) 154², 163²¹, 164¹⁹, 165⁶, 168²³, 174⁹, 175⁵ κ.π.α.· μπασάς, Byz. Kleinchron. Ά́ 442²⁶, Αχέλ. 79, 296, 760, 1166, 2357, Καβαλίστας 85, 87, Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 296· μπάσιας, Byz. Kleinchron. Ά́ 411⁷· μπασίας, Byz. Kleinchron. Ά́ 260⁸⁸, 514¹⁰, Έκθ. χρον. 27^1, ²⁸, 34²⁶, 39¹⁶, 40⁷, 49^6, ¹⁷, Παλαμήδ., Βοηβ. 268, Ψευδο-Σφρ. 202³¹, 222^23‑24· μπασιάς, Χρον. Τόκκων 3078, 3186, 3311, Σφρ., Χρον. (Maisano) 84^16, ^24, ²⁸, Byz. Kleinchron. Ά́ 294²⁶, Έκθ. χρον. 49², 54^13, ¹⁵ ^δις, Καρτάν., Π. Ν. Διαθ. (Κακ.-Πάνου) φ. 323^v, Αιτωλ., Ρίμ. Μ. Καντ. 17, Στ. Βοεβ. 9, 55, Βίος Αισώπ. (Παπαθωμ.) Ά́ 38²⁵ κριτ. υπ., Παλαμήδ., Βοηβ. 111, 121, 146, 152, Ψευδο-Σφρ. 382^1, 18· πασίας, Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62¹, Δούκ. 165¹², 283²⁶, 293²¹, 301¹³, 307⁷, 311²¹, 377⁷, Σφρ., Χρον. (Maisano) 84^16, 24, 28 κριτ. υπ., Βουστρ. (Κεχ.) 132¹⁹, 134³, Byz. Kleinchron. Ά́ 277³⁴, 400¹⁷, Έκθ. χρον. 9⁷, 17¹¹, 24¹⁸, Αιτωλ., Βοηβ. 101, Hagia Sophia ω 510⁵ κριτ. υπ., Σταυριν. 199, Ψευδο-Σφρ. 320³⁹, 408²⁸, 436¹· πασιάς, Σφρ., Χρον. (Maisano) 66¹⁴, Αιτωλ., Ρίμ. Α. Καντ. 17, Κώδ. Χρονογρ. 51^{25 δις, 26 τρις}, Ιστ. πολιτ. 38⁶, 52⁸, 67^6‑7, Ιστ. πατρ. 97³, 161¹⁵, 162²¹, Μ. Χρονογρ. 36¹, Δωρ. Μον. (Βαλ.) 46, Σταυριν. 75, 403, Ιστ. Βλαχ. 663, 753, 906, Συναδ., Χρον.-Διδαχ. φ. 26^r, 30^v, 33^r, 52^r, 71^r, Διακρούσ. 77¹³, 91²⁶· παχίας, Βουστρ. (Κεχ.) 132¹⁸· παχιάς, Θρ. Κύπρ. (Παπαδ. Θ.) 240, 263, 391, 793, Κυπρ. χφ. 144, Ιστ. μακαρ. Μαρκ. 111, 685, 738, 744, 759, 795.
[Από το τουρκ. paşa. Ο τ. μπασάς στο Somav., λ. πασάς και bαšάs στο καππαδοκικό ιδίωμα (Dawk., Modern Gr. 638). Ο τ. μπασίας στο Meursius (βλ. και Du Cange) και ο τ. μπασιάς στο Somav., λ. πασάς και σε κείμ. του 18. αι. (Στεφανόπ., Βιβλ. Στεφανοπ. 17)· πβ. και Μπασιάς σήμ. ως παρων. στη Θράκη (Τριαντ., Οικογ. ονόμ. 63). Για τους τ. μπασ‑ πβ. και παλαιότ. τουρκ. başa (Redhouse, EI, λ. pasha). Ο τ. πασίας σε έγγρ. του 14. αι. (Act. Esph. 29⁵) και στο Meursius, λ. μπασίας (βλ. και Du Cange, λ. μπασίας). Ο τ. πασιάς στο Somav., It.-gr., λ. passa, σε έγγρ. του 17. (Οικονομ., Σύμμ. 3, 1979, 245), του 17.-18. (Αθανάσιος εξ Αγράφων 132) και κείμ. του 18. αι. (Γριτσόπουλος, Αθ. 71, <1969-70> 1970, 117) και σήμ. ως επών. (Βαγιακ., Βίος επων. 127). Πληθ. πασιάδες το 15. αι. (Rödel, Chalkok.-Kritob. 3), σε κείμ. του 18. αι. [Διήγ. Αγ. Σοφ. (Μουζ.) 17] και σε ελληνοεβραϊκά τραγούδια των Ιωαννίνων (Schwartz-Athanassakis, MGSY 3, 1987, 228). Ο τ. παχιάς σε χρον. σημείωμα των αρχών του 19. αι. (Δετοράκης, Κρητολ. 5, 1977, 127). Για τους τ. παχίας και παχιάς βλ. Χατζ., Ξέν. στοιχ. 24, 145-6, Βαγιακ., Αθ. 59, 1955, 58, ΛΔ 12, 1972, 6· πβ. και Παπαδόπουλλος [Θρ. Κύπρ. σ. 72]. Η λ. το 13. αι. (Mor., Byzantinot. 246), στο Du Cange, λ. μπασίας, σε έγγρ. του 15. (Lefort, Documents 77) και 18. αι. (Τουρτόγλου, ΕΚΕΙΕΔ 15, <1968> 1972, 35) και σήμ.]
1) Τιμητικός τίτλος ανώτατων αξιωματούχων της επαρχιακής διοίκησης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, τον οποίο έφεραν κατά τη διάρκεια της ιστορικής εξέλιξης του οθωμανικού διοικητικού συστήματος κάτοχοι διάφορων αξιωμάτων, όπως α) μπεϊλερμπέηδες και, αργότερα, άλλοι τοπικοί διοικητές (EI, λ. pasha): έπεσε δε και ο Καρατζιά πασίας μπεγλέρμπεης ων της Ανατολής, και εγένετο αφανισμός μέγας Έκθ. χρον. 9¹⁶· εξελθών ο μπεγλερμπεής ονόματι Καραγκιόζ μπασίας αντιμαχήσασθαι αυτόν (ενν. το Σαχ Κουλή) ουκ ίσχυσεν Έκθ. χρον. 48¹⁹· Είναι δε εκεί (ενν. εν Ραϊθώ) … και κάστρον με αγάν, και φύλακας, εξουσιαζόμενοι υπό του μπασά του Μισιρίου Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 174· Κατάστασιν εποίησαν να δίδουν το χαράτσι| και τα κανίσχια του μπασιά, και να κρατούν την Άρταν Χρον. Τόκκων 3087· β) τοποτηρητές απεσταλμένοι του σουλτάνου: επολέμησεν ο σουλτάν Μουράτης το Ρεβάνι και το επήρεν ... και έβαλεν ανθρώπους με πασιάν και το εφύλαγεν Συναδ., Χρον.-Διδαχ. φ. 45^v· ήλθεν ο Κενάν πασιάς εις τας Σέρρας, επίτροπος του σουλτάν Μουράτη εις όλην την δύσιν να περιπατήσει ... Και έτσι εκάθισεν ο πασιάς αυτός ημέρες κ́ και ήρχονταν από τα όλα χωρία και από τα κάστρη και εύρισκαν μεγάλην δικαιοσύνη Συναδ., Χρον.-Διδαχ. φ. 32^v. 2) Τιμητικός τίτλος ανώτατων αξιωματούχων της κεντρικής διοίκησης, τον οποίο έφεραν οι βεζίρηδες (βλ. ά. και EI, λ. pasha): είχε (ενν. ο σουλτάν Μεχεμέτης) βεζίρηδες τον τε Χαλή πασιά και Πρέι πασιά άνδρας φρονιμοτάτους και εις ουδένα πράγμα τους ήκουε ... και ελυπούντο πολλά αυτοί οι πασιάδες Κώδ. Χρονογρ. (Κοσμάς) 25· οι δύο μπασάδες και οι δύο δεφτερέγγηδες και ο κατηλισκάρης αυτοί εισίν πάντοτες με την Πόρταν (έκδ. μπ‑), όθεν υπάγει ο αμιράς, απαραιτήτως Τάξ. Πόρτ. 29· (εδώ για τον πρώτο βεζίρη, τον πρωθυπουργό του σουλτάνου): απελογησάμην ουν τῳ τότε πρώτῳ βιζίρη και άρχοντι, τῳ Μπραΐμ Πασιᾴ Σφρ., Χρον. (Maisano) 66¹⁴· (εδώ για τους βεζίρηδες του ανώτατου κυβερνητικού συμβουλίου, το οποίο είχε και δικαστικές αρμοδιότητες): Ο Τούρκος, σαν εκάθετον στην Πόλιν στο σκαμνίν του,| της Κύπρου ενθυμήθηκεν κι είπεν πως έν’ δική του.| Έκραξεν τους παχιάδες του, κονσέλιον να ποίσει Θρ. Κύπρ. (Παπαδ. Θ.) 5· εφανίσθη (ενν. ο Πατριάρχης) εις το διβάνι, και ... οι πασιάδες εδικαίωσαν αυτόν Ιστ. πατρ. 170¹⁸· έκφρ. μπασάδες του ντιβανίου = τα μέλη του κυβερνητικού συμβουλίου (βλ. και ά. ντιβάνι): Εγροικήθη δε το πράγμα εις τους γιανιτσάρους από τους τέσσαρας μπασάδες του ντιβανίου, και ευθύς άρχισαν μεγαλοφώνως να λέγουν, δεν θέλομεν άλλον βασιλέα Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 330. 3) Τίτλος που έφεραν οι επικεφαλής εκστρατειών α) στρατηγοί: ήτον ο τόπος λασπερός, οπού έκαμνεν χρεία| να τον περάσει ο μπασιάς μ’ όλην του την στρατεία Παλαμήδ., Βοηβ. 266· Στείλας (ενν. ο αυθέντης) τον Σουλεϊμέν μπασία μετά τρεις χιλιάδες γενιτσάρων … απέδρασεν εις τα εσώτερα μέρη της ηγεμονίας αυτού Έκθ. χρον. 83⁷· β) ναύαρχοι: ͵ζογ́ έστειλεν ο αυτός αυθέντης τον Πιαλή πασιά με την αρμάδα εις την Μάλταν και εγύρισαν εκείθεν άπρακτοι και τσακισμένοι Byz. Kleinchron. Ά́ 405⁴⁸· Εις δε την αρμάδαν ην καπετάνος ο Μουσταφά μπασίας, ος γέγονεν ύστερον και βεζίρης και ετελεύτησεν Έκθ. χρον. 42²⁶· έκφρ. πασάς της θάλασσας = αρχηγός του στόλου: ο βασιλιός εμήνυσε του Χοσαΐν να δράμει,| κι ογιά πασά της θάλασσας θέλει να τονε κάμει| απάνω στην αρμάδα του Τζάνε, Κρ. πόλ. (Αλεξ. Στ.-Αποσκ.) 402¹⁷. 4) Κατ’ επέκταση τίτλος που έφεραν γενικότερα άρχοντες, ανώτεροι αξιωματούχοι (EI, λ. pasha, ο τιμητικός τίτλος συχνά στη θέση του αξιώματος): ήταν αυτός ο βεζίρης (ενν. ο Μουσταφά πασιάς) εις τα πάντα όλα της βασιλείας κύριος ... και κάν τε αγάδες, κάν τε πασιάδες, όλοι εις αυτόν έτρεχαν Συναδ., Χρον.-Διδαχ. φ. 74^r· ηξιώθη τιμής μεγάλης εις τα βασίλεια (ενν. ο Πυριπασίας) κι έγινε και πασίας, οπού είναι τάξις πασάς να μη γίνεται, μόνον από τους σκλάβους Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 373· (συνεκδ.) προκ. για αξιωματούχους της αρχαιότητας ή της βυζαντινής αυτοκρατορίας: Ο δε βασιλεύς (ενν. της Λυδίας, ο Κροίσος) ως είδε τον Αίσωπον, επικράνθη πολλά και λέγει προς τους μεγιστάνους αυτού, ήγουν τους πασιάδες του· «Ίδετε ποταπόν ανθρωπάριν …» Βίος Αισώπ. (Παπαθωμ.) Ά́ 38²⁵· Έκαμε δε και τες έξοδες ο Στρατήγιος, ο χασνατάρπασης αυτού, ο οποίος ήτον πασάς και αδελφοποιτός του βασιλέως (ενν. του Ιουστινιανού) Hagia Sophia ω 517²²· Έγινε δε ανάμεσον αυτών (ενν. των χριστιανών) φιλονικία από έναν πατρίκιον, ήγουν πασά και από έναν υπάτιον, ήγουν γιανιτσάραγαν Hagia Sophia ω 510⁵.
πεισματικά,
επίρρ. Χριστ. διδασκ. 486.
[Από το επίθ. πεισματικός. Η λ. στο Βλάχ. (λ. πεισματικάτα) και σήμ.]
α) Με τρόπο πεισματικό, επίμονα, με πείσμα: πεισματικά θέλει καταφρονέσει την νουθεσίαν και παραγγελίαν του πρεσβυτερίου Χριστ. διδασκ. 495· (εδώ για αντίπαλο που δεν παραδίδεται) ανυποχώρητα: Ει δε και σταθείτε πεισματικά, και δεν προσκυνήσετε με το καλόν, να ηξεύρετε ότι ώσπερ εδιαγουματίσαμεν την Θεσσαλονίκην ... ούτως θέλομεν χαλάσει και εσάς και τα πράγματά σας Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62²⁷· β) με εμπαικτική, εκδικητική διάθεση: Εξύπνησεν η λυγερή στα κανακέματά της| και γνώρισε ότι έχασεν εισμιό την παρθενιά της,| κι ο νιότερος πεισματικά· «Βάλ’ εδά δακτυλίδι,| βάλε αρραβώνα χάρκαρη και βλόγησης σφραγίδι» Ριμ. κόρ. 728.
πιασμός
ο, Χρον. Μορ. H 1508, Χρον. Μορ. P 2883, 8331.
Από τον αόρ. του πιάνω και την κατάλ. ‑μός. Άσχ. το αρχ. ουσ. πιασμός. Η λ. σε έγγρ. του 12. αι. (Caracausi), στο Βλάχ. και σήμ. ιδιωμ. (Παπαχριστ., Λεξ. ροδ. ιδιωμ., Pern., Ét. linguist. III 505, Δημητρίου, Λεξ. Σάμ., Γλωσσάρ. Λέσβ.) και λογοτ. (ΑΛΝΕ).
1) Κατάληψη, άλωση: εις του βιβλίου τον πρόλογον, φαίνει με, σε το γράφω,| το πώς γαρ με τον πιασμόν της Κωνσταντίνου πόλης| χρόνον έναν και μοναχόν ήλθεν ο Καμπανέσης| να κογκεστήσει τον Μορέαν, ωσάν το αφηγούμαι Χρον. Μορ. P 1508· Την χάριν, τήν εχάρισε τότε τον Μέγαν Κύρην,| το Ανάπλιν και το Άργος τε, ομού τα δύο κάστρη,| ήτον διά την συνδρομήν όπου έποικεν ετότες| ο Μέγας Κύρης, σε λαλώ, εις τον πιασμόν Κορίνθου Χρον. Μορ. P 2881. 2) Σύλληψη, αρπαγή· έκφρ. πιασμός παιδίων = παιδομάζωμα: ομνέω σας τον Θεόν ... ότι να μην δεν έχετε κανέναν φόβον, μήτε αιχμαλωτισμόν, μήτε πιασμόν παιδίων, μήτε εκκλησίας να χαλάσωμεν Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62²¹. 3) (Εδώ) ψάρεμα: πρόπερσι γαρ επιάσθησαν πολλές οι παλαμίδες| και πάντες αγαπήσαν τες κι εμαγειρεύσασίν τες.| Αφού πιασμός δε γέγονεν και ανατροπή στας κύρβας| και πάντες τες εχόρτασαν, κανείς ουκ έχρηζέν τας Προδρ. (Eideneier) IV 248-6 χφφ PK κριτ. υπ.
προφήτης
ο, Παράφρ. Μανασσ. (Tièche) 363^12, 20, Διγ. Z 603, 614, 1098, Σωσ. 5, Λίβ. Esc. 2475, Λίβ. Va 2280, 2786, Καναν. (Pinto) 202, 216, 242, 244, 252, 277‑8, 283, Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62^17‑8, Βεν. 21, 22, 72, Ριμ. Βελ. ρ (Bakk.-v. Gem.) 196, Δευτ. Παρουσ. 47, Σκλέντζα, Ποιήμ. 1³⁵, Π. Ν. Διαθ. (Παναγ.)² 2713, 2887, 3723, 3770, 4177, 4528, 4539, 4826, Πένθ. θαν.² 459, Βουστρ. Μεταφρ. 256, Βεντράμ., Γυν. 54, Διήγ. Αλ. G 265^28, 31, 266^8, 17, 26, 271⁶, Καρτάν., Π. Ν. Διαθ. (Κακ.-Πάνου) φ. 325^r δις, 349^r, Πεντ. Γέν. XX 7, Δευτ. XIII 4, XVIII 15, Θρ. Κύπρ. M 407, Δωρ. Μον. XXXII δις, Κυπρ. ερωτ. 153⁵, Διγ. Άνδρ. 324¹⁷, Εις Θεοτ. 7· γεν. πληθ. προφήτων, Πιστ. βοσκ. IV 3, 148.
Το αρχ. ουσ. προφήτης. Η λ. και σήμ.
1) (Θεολ.) α) (στην ΠΔ) πρόσωπο που αποκαλύπτει στους ανθρώπους τη θέληση ή τα σχέδια του Θεού: Ω Μωυσή πανθαύμαστε, των προφητών η ρίζα Πλουσιαδ., Θρ. Θεοτ. (Βασιλείου) 136· Τότες στον κόσμο ήστειλε προφήτες κι ελαλούσα| κι ελέγα κι έρχεται ο Χριστός Π. Ν. Διαθ. (Παναγ.)² 1536· (προκ. για τον Αδάμ): Λοιπόν πάλιν να σας ειπώ τον λόγον του προφήτου,| τούτον τον λόγον είπεν τον Αδάμ γαρ ο προφήτης Περί ξεν. (Μαυρομ.) 476, 477 κριτ. υπ.· β) (στην ΚΔ) θεόπνευστος κήρυκας και διδάσκαλος: Ο παπάς είπεν του: «Τούτος (ενν. ο Χριστός) ήτον ένας ψεματινός προφήτης» Μαχ. 12¹⁸· φανερά οι άνομοι προφήτη σε ονομάζουν (ενν. οι Τούρκοι τον Χριστό) Διακρούσ. (Κακλ.) 793· (στον ισλαμισμό): εψήφισε (ενν. ο Μωάμεθ) δώδεκα μαθητάς, τους οποίους εχειροτόνησε να είναι προφήται· κι ούτοι οι δώδεκα εδίδαξαν εις το Κιαμπέ Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 269· γ) (στον ισλαμισμό) Προφήτης = ο Μωάμεθ: ου φίλημά μοι δέδωκε, μα τον λαμπρόν Προφήτην Διγ. Z 499. 2) Άτομο που έχει την ικανότητα να προλέγει τα μελλούμενα: Οι στίχοι τούτοι ανθρώπου έναι προφήτου και προγνώστου Λίβ. διασκευή α 2605· εγώ να φθάσω και να δηλώσω την ώραν της συμπλοκής του πολέμου ... Και γινώσκω δε τούτο ως προορατικός και προφήτης Καναν. (Pinto) 224. 3) Αυτός που φανερώνει, που αποκαλύπτει κ.: Ήκουγα ξενιτεύθησαν πολλοί εκ τα γονικά τους,| επαραδείρασιν πολλά, τα βάσανα χορτάσαν·| ουδέν με εφαίνετον ποτέ αλήθεια τό λέγουν (παραλ. 1 στ.), τώρα θωρώ τά έλεγαν ωσάν να ’σαν προφήτες Περί ξεν. (Μαυρομ.) 127· Ως γνωριστής των φανερών και των κρυπτών προφήτης (ενν. ο Χριστός)| τον λογισμόν του εγροίκησε Σκλέντζα, Ποιήμ. 1³⁹.
πρωτοασηκρήτης
ο, Μαλαξός, Νομοκ. 516· πρωτασηκρήτης, Ιστ. Ηπείρ. XXII⁷, Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62⁷, Byz. Kleinchron. Á 135³³· πρωτοσηκρήτης, Ιστορ. δεσποτών Ηπείρ. 22¹⁴.
Από το ά συνθ. πρωτο‑ και το ουσ. ασηκρήτης (διαφορ. γρ. ασηκρήτις, <λατ. a secretis). Τ. πρωτασεκρήτης το 14. αι. (Cod. Mon. Prodr. A 146^24, 40). Ο τ. πρωτασηκρήτης τον 9. αι. (TLG), σε έγγρ. του 13.-14. αι. (Act. Lavr. III 123¹¹³, Act. Vat. I 26^2‑3, ΝΕ 7, 1910, 43, Cod. Mon. Prodr. A 124³) και το Meursius. Ο τ. πρωτοσηκρήτης το 10. αι. (LBG) και στο Meursius. Η λ. τον 8. αι. (ODB, λ. protasecretis, Καραγ., Βυζ. διπλ.2 151), στη Σούδα, σε έγγρ. του 11.-12. αι. (Act. Lavr. I 44⁴⁴, 68³³, Act. Vat. I 11²⁰, ΝΕ 19, 1925, 15) και το Meursius· βλ. και LBG (λ. πρωτασηκρήτης, πρωτοασηκρήτις).
Αρχιγραμματέας της αυτοκρατορικής γραμματείας (για το πράγμα βλ. ODB, λ. protasecretis): Μετά τούτου εβασίλευσεν Αρτέμιος ο πρωτοσηκρήτης, ο οποίος ονομάστη Αναστάσιος Χρον. βασιλέων 821.
πρωτοστράτωρ ‑ορας
ο, Πωρικ. (Winterwerb) I 6 κριτ. υπ., II 8 κριτ. υπ., Διγ. (Αλεξ. Στ.) Esc. 522, 796, Χρον. Μορ. H 163, 1652, 3279, 5600, 8982, Χρον. Μορ. P 1604, 3893, 7681, Δούκ. 271²², 331⁶, 363¹⁰, Σφρ., Χρον. (Maisano) 40⁶, 66⁹, 124²⁵, Διήγ. Αλ. V 37, Byz. Kleinchron. Á 82^37 δις, Έκθ. χρον. 6¹⁸, 16^26‑27, Διήγ. Αλ. G 269^1‑2, 277^36‑37, Διήγ. Αλ. E (Lolos) 243¹⁴, 283¹⁸, Διήγ. Αλ. F (Konst.) 186⁵, Βυζ. Ιλιάδ. 642, Ιστ. πολιτ. 60¹⁸, Δωρ. Μον. ΧΧ, Ψευδο-Σφρ. 296¹², 530¹⁶, κ.α.· πρωτοστάτωρ ‑ορας, Πωρικ. (Winterwerb)I 6, III 9, Διγ. (Trapp) Gr. 377, 1326, Βίος Αλ.² 99, Οψαρ. 361³· πρωτοστράτορος, Χρον. Μορ. P 1786, 8984· πρωτοστράτουρας, Διήγ. Αλ. V 36, 69· πληθ. πρωτοστρατοραίοι, Διήγ. Αλ. F (Lolos) 284¹⁹.
Από το ά συνθ. πρωτο‑ και το ουσ. στράτωρ. Ο τ. πρωτοστάτωρ ‑ρας, με ανομοιωτική αποβολή του ‑ρ‑, στο ΑΛΝΕ (πρωτοστάτορας). Η λ. τον 8.-9. αι. (TLG), στον Πορφυρογέννητο, σε έγγρ. του 12. (Gautier, REB 27, 1969, 239, Βραν. Ε., Βυζ. έγγρ. Πάτμου Α′ 13²⁶) και 14. αι. (Act. Vat. II 111⁴, 119^2, 29, 142^4, 7, Act. Xén. 25^142, 143, Act. Doch. 45⁹, κ.α.), το Meursius και το ΑΛΝΕ (πρωτοστράτορας).
1) α) Αξιωματούχος της βυζαντινής αυλής, με (κυρίως) στρατιωτικές και τελετουργικές αρμοδιότητες (για το πράγμα και τη σταδιακή ιεραρχική αναβάθμιση του αξιώματος βλ. ODB, λ. protostrator, Πλακογιαννάκης, Τίτλ. αξιώμ. 58-61): Τα οφφίκια του παλατίου. ά ο βασιλεύς, β́ ο σεβαστοκράτωρ, γ́ ο καίσαρ, ... ζ́ ο μέγας δομέστικος, ή ο πρωτοστράτωρ, θ́ ο μέγας λογοθέτης Μαλαξός, Νομοκ. 515· (ειδικ.): (1) αρχιιπποκόμος, σταβλάρχης (βλ. και ά. στράτωρ): Στράτορα, πρωτοστράτορα και πρώτε των στρατόρων,| απόστρωσε τον μαύρον μου και στρώσε μου τον γρίβαν Διγ. (Αλεξ. Στ.) Esc. 797· Ήτον ο Λευκαδούσης πρωτοστράτορας των φαρίων του Αλεξάνδρου και ο Βρυονούσης ήτον πρωτοκερνάτορας του βασιλέως του Αλεξάνδρου Διήγ. Αλ. E (Konst.) 187⁵· (2) διοικητής μεγάλων μονάδων του στρατού ξηράς, στρατάρχης: και τον γαβρόν του έκαμεν αρχήν εις τα φουσσάτα,| πρωτοστράτορα εποίησεν και το ραβδίν τού εδώκε Χρον. Τόκκων 1593· έστειλεν εις συνάντησιν αυτού δη του ασεβούς ... τον άριστον άνδρα Δημήτριον τον Λεοντάρην ... και Μανουήλ πρωτοστράτορα τον Καντακουζηνόν Σφρ., Χρον. (Maisano) 16^3‑4· εν δε τῳ πολέμῳ τούτῳ απεκτάνθη ο χας Μουράτης, ο πρωτοστράτωρ της ανατολής, ο παρ’ αυτοίς λεγόμενος μπεγλερμπεής, όστις ην υιός Παλαιολόγου του Γίδου Ιστ. πολιτ. 43⁵· β) (προκ. για το πριγκιπάτο του Μορέως) το κληρονομικό αξίωμα του διοικητή του στρατού και ανώτατου στρατιωτικού δικαστή (βλ. και Lex. Chron. Mor., στη λ.): ευτύς ο πρωτοστράτορος μισέρ Τζεφρές εκείνος| των αρχηγών του όρισε ο πόλεμος να πάψει Χρον. Μορ. P 1786· Οκάποιον άλλον έλεγαν το όνομα μισίρ Ιωάννης,| ... όπου ήτον και πρωτοστράτωρ| του πριγκιπάτου του Μορέως κι είχεν το εις γονικόν του Χρον. Μορ. H 3162. 2) Ανώτερος αξιωματούχος επαρχίας ή θέματος (για το πράγμα βλ. ODB, ό.π.): αυθέντου πάσης δύσεως, του Σινανπασία ορισμός και χαιρετισμός, εις τον πανιερότατον μητροπολίτην Ιωαννίνων, και εις τους εντιμοτάτους άρχοντες ... και εις τον πρωτοστράτορα τον Μπουήσαβον Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62⁶. 3) (Εδώ προκ. για παιδικό παιχνίδι) αρχηγός: Και έβαλεν (ενν. ο Αριστοτέλης) αυτόν (ενν. τον Αλέξανδρον) πρωτοστράτοραν εις διακόσια παιδία και εις άλλους διακοσίους έβαλε τον Πτολομαίον τον βοϊβόνταν Διήγ. Αλ. E (Lolos) 111¹⁵.
ρωμαϊκός,
επίθ., Ασσίζ. 259⁵, Διγ. Z 2269, Διγ. (Αλεξ. Στ.) Esc. 150 κριτ. υπ., 1471, Βέλθ. 26, 752, Θρ. Κων/π. (Mich.) 35, Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62²³, Διήγ. Αλ. V 45, 73, Διήγ. Αλ. E (Konst.) 47⁵, Διήγ. Αλ. F (Konst.) 46⁴, Διήγ. Αλ. E (Lolos) 167¹⁰, 275¹⁰, Διήγ. Αλ. F (Lolos) 166⁹, 274¹⁰, Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 312, Ζήν. (Αλεξ. Στ.-Αποσκ.) Γ́ 58.
Το μτγν. επίθ. ρωμαϊκός. Η λ. και σήμ.
1) Σχετικός με τους Ρωμαίους (βλ. ά. Ρωμαίος (I) σημασ. 2): Τότε τα ρωμαϊκά μέρη των ορθοδόξων και οι τόποι επερνούσαν με ειρήνην και είχαν τον (ενν. τον Ακρίτην) ως προστάτην και βοηθόν από τους πολέμους και φόνους τους απείρους οπού εγίνουνταν καθημέραν Διγ. Άνδρ. 362¹⁸· γίνωσκε, κράτιστε βλαστέ της ιεράς πορφύρας,| γίνωσκε, φως ρωμαϊκόν, γίνωσκε, κόσμου λύχνε,| γίνωσκε, θείε βασιλεύ, περί του σου Προδρόμου Προδρ., Στ. δεητ. 13· (προκ. για τους αρχαίους Έλληνες): Ειδέ και αδύνατον έναι να βυζάνουν αι μητέρες τα παιδιά τους, ... η βυζάστρια να μηδέν έναι ποταπή· αλλά μάλιστα, όσον έναι δυνατόν, να έναι φρόνιμη και προκομμένη· και πρώτον μεν να έχει τάξεις και ήθη αρχοντικά και ρωμαϊκά Σοφιαν., Παιδαγ. 100. 2) (Προκ. για γλώσσα) α) η λατινική: μισόν μίλιον από το μοναστήριον ευρίσκεται μέσα εις τον δρόμον μία πέτρα μεγίστη ολίγον φαινομένη απάνω από την γην· έχει δε αυτή η πέτρα σκαμμένα γράμματα μεγάλα, τα οποία τινάς να αναγνώσει εις τους καιρούς μας ούτε εις τους πατέρας μας δεν εδυνήθη, διότι ούτε ρωμαϊκά είναι, ούτε ελληνικά, ούτε αράπικα ή τούρκικα ή εβραϊκά Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 171· β) η (δημώδης) ελληνική γλώσσα (της εποχής): Ήξευρε και τούτο, ω αδελφέ, το πως αυτό το βιβλίον σε το έγραψα πολλά απλά ήγουν ρωμαϊκήν γλώτταν διά να καταλάβεις πάντα το σύντομον και να μην χρειαστείς άλλον τινάν να σε το εξηγήσει Συναδ., Χρον.-Διδαχ. φ. 193^r. 3) Ρωμαιοκαθολικός: ηθέλησα διά ψυχικήν ωφέλειαν να μεταγλωττίσω το παρόν βιβλίον που ονομάζεται «Περί αναβάσεως του νου προς τον Θεόν», του εξοχοτάτου καρδινάλη της αγίας ρωμαϊκής εκκλησίας, Ρωβέρτου του Βελλαρμίνου ... Βουστρ. Μεταφρ. 254· Δε φέρνω περισσότερον, ογιά να μην πομπεύγω| το ρίτο το ρωμαϊκό, γιαύτος το λόγο φεύγω.| Μόνο σας λέγω: «Κλαψετε για τη χριστιανοσύνη,| για τούτα όλα τα νησιά, στο κρίμα οπού γίνη!» Τζάνε, Κρ. πόλ. (Αλεξ. Στ.-Αποσκ.) 261¹⁸. Το ουδ. ως ουσ. = η (δημώδης) ελληνική γλώσσα (της εποχής): Και τούτο εκινήθηκα, για τα πολλά του πάθη (ενν. τ’ Απολλωνίου),| να βάλω στο ρωμαϊκό, καθένας να το μάθει:| ανέν τινάς κι ευρίσκεται εις τον τροχό να τρέχει,| όλος να μην απορικτεί, μα πάντα ας απαντέχει Ριμ. Απολλων. (Κεχ.) 1868· ο δουξ εκείνος ο Ιερώνυμος Δονάτος, οπού ήτονε και σοφότατος διδάσκαλος και εις ρωμαϊκά και εις ελληνικά Μορεζ., Κλίνη φ. 46^r κριτ. υπ. — Βλ. και ρωμαίικος.
σημαίνω,
Διγ. A 1832, Διγ. Z 4056, Ερμον. Β 114, Βίος Αλ. 1871, 4624, Λίβ. διασκευή α 924 κριτ. υπ., Ιμπ. 853, 854, Τζαμπλάκ. (Λαμπ.) 21, Λέοντ., Αίν. I 1, Φυσιολ. (Legr.) 764, Φυσιολ. (Kaim.) 22b^7, 9, 23a^7, 9, Φαλιέρ., Λόγ. (Bakk.-v. Gem.) 316, Δούκ. 349⁵, Θησ. Ζ́ [59², 151⁸], Απόκοπ.² 93, Λίβ. Va 898, 2270, Λουκάνη, Ομήρ. Ιλ. ΙΘ́ [511], Λουκάνη, Άλ. Τροίας [120], Αξαγ., Κάρολ. Ε′ 1239, Παϊσ., Ιστ. Σινά 1364, Μορεζ., Κλίνη 280^v, 222^rδις, 222^v, 414^r, Ονειροκρ. Ιβ. 16 (πολλάκις), 18, 20 (πολλάκις), κ.α., Ιστ. Βλαχ. 1627, 2659, Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 61, Ροδινός (Βαλ.) 97, Ιωακ. Κύπρ., Πάλη (Kaplanis) 1372, Διγ. O 1727, 1736, 1746, 2432, 2435, Τζάνε, Κρ. πόλ. (Αλεξ. Στ.-Αποσκ.) 382¹¹, Κονταράτος, Στίχ. πολιτ. μετά στ. 513.
Το αρχ. σημαίνω. Η λ. και σήμ.
Ά Μτβ. 1) Kάνω κ. γνωστό, πληροφορώ, ειδοποιώ για κ.: Δούκ. 309¹, Βίος Αλ. 4141, Φυσιολ. (Kaim.) 22a^7, 9. 2) α) Δηλώνω, φανερώνω κ.: Κομνηνής Άννας Μετάφρ. 412, Δεφ., Λόγ. 568· (προκ. για λέξη, πρόταση): Λεξ. I 202, Σκλέντζα, Ποιήμ. 1⁷· (προκ. για ερμηνεία ονείρων): Από ύψους κάτω οράν, ζωήν μακράν σημαίνει Ονειροκρ. Ιβ. 16· β) (θεολ.) προεικονίζω: αυτού (ενν. ανατολικά του αγίου Τάφου) ήτον ... η στάμνος του μάννα και η ράβδος η βλαστήσασα του Ααρών και η λυχνία η επτάφωτος ... και όλα λοιπόν τα παλαιά και σκιώδη της Παλαιάς Διαθήκης, τα οποία όλα εσήμαιναν και προετύπωναν την Θεοτόκον Προσκυν. Κουτλ. 390 138²¹· Τα δε δύο ορνίθια εκείνα, οπού ελάμβανεν ο ιερεύς εις το να καθαρίσει τον λεπρόν, ... άλλο δεν επροτύπωναν, παρά τας δύο φύσεις του Χριστού, την θεότητα και την ανθρωπότητα ... με την θυσίαν τούτων των δύο ορνιθίων εσήμαινε όλον το μυστήριον της ενσάρκου οικονομίας Νεκταρ., Ιεροκοσμ. Ιστ. 60. 3) α) Κάνω κ. να ηχήσει (για μετάδοση ενός μηνύματος ή την αναγγελία ενός γεγονότος): Βίος Αλ. 2022· (προκ. για καμπάνα, σήμαντρο): οπόταν θέλει ο ιερεύς να άρξει την ακολουθίαν, υπάγει και σημαίνει ομπρός το σήμανδρον Καρτάν., Π. Ν. Διαθ. (Κακ.-Πάνου) 392^r· Την ώραν απού σημαίνουσιν οι Λατίνοι την καμπάναν, απού κράζουν «Άβε Μαρία» ..., τότες... Μορεζ., Κλίνη 222^r· β) (προκ. για μουσικό όργανο): στραβόραβδον εβάσταζεν (ενν. ο Απρίλιος) εις την ζώνην του εμπηγμένον,| εύμορφα αρνίτσια εφύλασσεν, εσήμαινεν σουραύλιν Ημερολ. 88· Επέψασιν εφέραν την (ενν. την Τάρσιαν), και κάτω κατεβαίνει| και τότες την κιθάραν της αρχίζει και σημαίνει Ριμ. Απολλων. (Κεχ.) Α 1510· (εδώ σε παρομοίωση): ξεμυαλισμένος Δέκιος, όντας μέσα εις το βάθος της ασεβείας σκοτισμένος, κατά που λέγει ο λόγος, ομοιάζοντας σαν ένας γάιδαρος όταν του σημαίνουν την κιθάραν Ροδινός (Βαλ.) 229. Β́ Αμτβ. 1) Δηλώνω, φανερώνω, λέω· (προκ. για χρησμούς, προφήτες κτλ.): Ιωακ. Κύπρ., Πάλη (Kaplanis) 4666, Θρ. Κων/π. Βαρβ. 34. 2) α) Δίνω κάπ. ηχητικό σήμα, ηχώ, βγάζω ήχο (προκ. για καμπάνα, σήμαντρο): Τούτου (ενν. του παρακκλησιδίου) δε αφιστάμενος έως μίλια δύο,| κατά τον νότον έρχεσαι εις Σήμαντρον τον θείο·| εκεί γαρ εστι σήμαντρον καθ’ εορτήν σημαίνον Παϊσ., Ιστ. Σινά 1927· Ελάτε να ιδείτε τον άνθρωπον οδιά τον οποίον σημαίνουσιν οι καμπάνες να θαυμάξετε Μορεζ., Κλίνη 222^v· (συνεκδ. προκ. για εκκλησίες): Σημαίνουσιν οι εκκλησιές, όλα τα μοναστήρια·| υμνούσιν και δοξάζουσιν Θεόν τον παντοκράτωρ Ιμπ. 884· αι εκκλησίες σας να σημαίνουν καθώς έχουν συνήθειαν, ο μητροπολίτης να έχει την κρίσιν του την ρωμαϊκήν, και όλα τα εκκλησιαστικά δικαιώματα Ορισμ. Σινανπασίας (Rigo) 62²²· (προκ. για αναγγελία ώρας): εν έτει ͵αφοϚ́ απέθανε ο βασιλεύς σουλτάν Σελίμης και έγινεν ο σουλτάν Μουράτης νέος καταπολλά, και ηθέλησε να βάλει ωρολόγια να σημαίνουν ωσάν και εις την Βενετία, πλην οι νομοδιδάσκαλοί του δεν τον άφησαν Byz. Kleinchron. Á 586³⁹· (προκ. για μουσικά όργανα): Τότες σημαίνουν τα όργανα θλιβερά και μαυρίζει η σένα Ζήν. (Αλεξ. Στ.-Αποσκ.) Ά μετά στ. 36· β) (τριτοπρόσ. προκ. για προσδιορισμό χρονικού σημείου): Το μεσονύκτιον έφθασε και η αυγή σημαίνει,| και οι πάντες αρματώθησαν μετά μεγάλου θράσους Αργυρ., Βάρν. K 173. Το ουδ. της μτχ. μέσ. ενεστ. ως ουσ. = η σημασία μιας λέξης: όταν κανένα όνομα κοινόν ... και εσύ θέλεις να σημαδέψεις το καλύτερον και το μεγαλύτερον από τα σημαινόμενα, τότε εις αυτό το όνομα βάνεις (ενν. στα εβραϊκά) τα «α», ωσάν εμείς το «ο» άρθρον και το «η». Ως εν παραδείγματι, «δάσκαλος» λέγει πολλούς δασκάλους και εσύ θέλεις να ειπείς τον σοφότερον και καλύτερον, τότε βάνεις το «ο» άρθρον και λέγεις «ο δάσκαλος» Σκορδύλης, Λόγ. Θεοτ. 444⁵¹⁶.

Υπόδειξη
Διπλό κλικ σε μία λέξη οδηγεί σε αναζήτηση με την επιλεγμένη λέξη. Αποτελεί βοηθητική λειτουργία ειδικότερα σε λέξεις που ακολουθούν συντομογραφίες π.χ. Βλ., Πβ., ΣΥΝ. ...

Πεδίο Αναζήτηση

Στο πρώτο πεδίο μπορείτε να πληκτρολογήσετε μέρος του λήμματος, χρησιμοποιώντας τον αστερίσκο * για το υπόλοιπο.

Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που περιέχουν το μόρφημα ή την ακολουθία χαρακτήρων που πληκτρολογείτε.

Παραδείγματα:

γραπτ* (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από " γραπτ") : γραπτός
*γραπτ* (όλες οι λέξεις που περιέχουν το "γραπτ") : απαράγραπτος, απερίγραπτος, γραπτός, ευπαράγραπτος
*ισμος (όλες οι λέξεις που λήγουν σε "ισμός") : αποχαιρετισμός, μετατοπισμός, ορισμός.
κ*ισμος (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από "κ" και λήγουν σε "ισμός") : καθαρισμός, καλλωπισμός, κατηχισμός κλπ.

Παρατήρηση
Αν δε βάλετε καθόλου * το σύστημα τοποθετεί ένα * στο τέλος της λέξης. γραπτ γραπτ*

Επιλογές Αναζήτησης

Στη "Σύνθετη Αναζήτηση" μπορείτε να αναζητήσετε λήμματα ή ομάδες λημμάτων, που να προκύπτουν με συνδυασμούς κριτηρίων.

Τα κριτήρια λειτουργούν συζευκτικά: όσα πιο πολλά κριτήρια δώσετε τόσο λιγότερα λήμματα θα εμφανιστούν, γιατί ζητάμε λήμματα που να ικανοποιούν ΟΛΑ τα κριτήρια που εισάγονται. Όταν κάποιο κριτήριο δεν μας ενδιαφέρει, το αφήνουμε κενό.

Παράδειγμα:

Μπορείτε να βρείτε ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ που προέρχονται από τα ΤΟΥΡΚΙΚΑ και έχουν σχέση με τον ΆΝΕΜΟ.

Τύπος Λήμματος

Εμφανίζεται ένα μενού προεπιλογών που περιλαμβάνει τις διάφορες γραμματικές κατηγορίες, ώστε να επιλέξετε το μέρος του λόγου που σας ενδιαφέρει.

Ερμήνευμα / Σώμα κειμένων

Το πεδίο αυτό είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να εισαγάγετε ένα όρο, ο οποίος ανιχνεύεται στο σύνολο του ερμηνευτικού μέρους του λήμματος. Ο όρος αυτός μπορεί να είναι λέξη, βραχυγραφία, ακολουθία λέξεων ή ακολουθία, π.χ. τίτλ*, οπλ*. Έτσι έχετε ένα κριτήριο για αναζήτηση, για παράδειγμα, σημασιολογικά συγγενών λέξεων.

Παράδειγμα
Το πεδίο είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να αναζητήσετε κάποια λέξη, ακολουθία λέξεων ή ακολουθία χαρακτήρων στα παραδείγματα που δίνονται για τη διασάφηση της σημασίας ή των σημασιών κάθε λήμματος. Μπορείτε, λόγου χάρη, μέσα από αυτά τα παραδείγματα να διαπιστώσετε τη χρήση των συνδέσμων (π.χ. "όταν").

Αναφορά

Το πεδίο είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να αναζητήσετε τη βιβλιογραφική πηγή ή το όνομα του συγγραφέα από τα οποία περιμένετε να προέρχεται ένα τουλάχιστον από τα παραδείγματα του λήμματος, π.χ. Ερωτόκρ., Πανώρ.

Ετυμολογία

Το πεδίο είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να αναζητήσετε συγκεκριμένους όρους ή βραχυγραφίες ή ακόμη συνδυασμό όρων και βραχυγραφιών που δηλώνονται στο ετυμολογικό μέρος του άρθρου, το οποίο είναι πλήρως διακριτό από το υπόλοιπο σώμα του λήμματος, καθώς διαχωρίζεται από αυτό με αγκύλες. Για παράδειγμα μπορούμε να αναζητήσουμε:

τη συντομογραφία μιας ξένης γλώσσας (λατ., βενετ., ιτάλ., τουρκ.),
ενός ιδιώματος (κρητ., ποντ.),
μιας ιστορικής φάσης της ελληνικής, όπου πρωτοσυναντάται η λέξη (αρχ., μτγν.)
κάποιου λεξικού (Somav., Βλάχ., Meursius, Du Cange)

Ομάδα εργασίας

Ηλεκτρονικής Υλοποίηση: Κ. Θεοδωρίδης

Μεσαιωνική ελληνική

Αναλυτικό Λεξικό Κριαρά

Αναλυτικό Λεξικό Κριαρά

Εισαγωγή

ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ

Αναζήτηση

Φάκελος λημμάτων

Ετυμολογία

Οδηγίες Αναζήτησης

Ομάδα εργασίας