Αναλυτικό Λεξικό Κριαρά
Εισαγωγή
Το Τμήμα Λεξικογραφίας του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας μπόρεσε να αφιερώσει τις δυνάμεις του στη σύνταξη του Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας 1100-1669, συνεχίζοντας το έργο ζωής του Εμμ. Κριαρά. Το υλικό που κληροδοτήθηκε από τον καθηγητή Εμμ. Κριαρά βρισκόταν, κατά σειρές λημμάτων, σε διαφορετικές φάσεις επεξεργασίας.
Το σύνολο του υλικού υποβλήθηκε σε επανέλεγχο: μετά τις απαραίτητες προσθήκες και διορθώσεις (με βάση νέες εκδόσεις, μελέτες αλλά και τα νέα δεδομένα που έδινε η συστηματική αναζήτηση στοιχείων σε ηλεκτρονικές πηγές, όπως ο Thesaurus Linguae Graecae), στα παλιά προστέθηκαν και νέα λήμματα, με βάση τη διαρκώς συνεχιζόμενη αποδελτίωση.
ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ
Οι έξι κατάλογοι που ακολουθούν (Α´-Στ´) περιλαμβάνουν βραχυγραφίες και ουσιώδη βιβλιογραφικά στοιχεία.
Αναζήτηση
- ανυπομόνητος,
- επίθ., Προδρ., Σεβ. (Παπαδημ.) 178, Μανασσ., Ποίημ. ηθ. (Miller) 315, Λίβ. (Μαυρ.) P 2152, Λίβ. (Lamb.) Sc. 1963, Λίβ. (Wagn.) N 2786.
Η λ. στον Αριστοτέλη και σήμ. (ΙΛ).
1) Αφόρητος, αβάσταχτος (Η σημασ. στον Αριστοτέλη, L‑S στη λ. Ι): τας ιδικάς μου συμφοράς τας ανυπομονήτους| τας έπαθα Λίβ. Sc. 1963· Μπερτολδίνος 140. 2) Ανυπόμονος (Η σημασ. μτγν., L‑S στη λ. ΙΙ και σήμ., ΙΛ): Της καρτερίας δ’ αληθώς τον στέφανον πώς πλέξω,| αυτός ανυπομόνητος και γογγυστής υπάρχων Μανασσ., Ποίημ. ηθ. 315.
αγαπητώς,- επίρρ.
Από το επίθ. αγαπητός.
Ευγενικά: και εκείνη αγαπητώς αντιχαιρετώντας την άρχισεν να την ερωτά Μπερτολδίνος 146. αγριαπιδία- η, Μπερτολδίνος 164.
Από το επίθ. άγριος και το ουσ. απιδία. Λ. αγριαπιδιά και σήμ.
Άγρια αχλαδιά: τα μεγάλα μυρμήγκια στέκονται ολόγυρα της αγριαπιδίας και ροκανίζουσιν την φλούδαν της Μπερτόλδος 9. αγριάπιδον- το.
Από το επίθ. άγριος και το ουσ. απίδι(ον). Η λ. και σήμ.
Άγριο αχλάδι: αγριάπιδα ξερά Μπερτολδίνος 114. ακοίταχτα,- επίρρ.
Από το επίθ. ακοίταχτος.
Χωρίς επιμέλεια· εύκολα: ποιος από τους ρητόρους και έτσι ακοίταχτα να ηξεύρει να ειπεί το νόημά του Μπερτολδίνος 116. αλισίβα- η, Μπερτολδίνος 165.
Το ιταλ. lisciva. Η λ. και σήμ.
Σταχτόνερο: ένα κακκάβιον αλισίβαν, την οποίαν είχεν εις την φωτιάν διά να την επιχειρισθεί εις το να ζεματίσει ένα ζευγάρι βρακία Μπερτολδίνος 164. αλογάτσος- ο.
Από το επίθ. άλογος και την κατάλ. ‑άτσος, για την οποία βλ. ΙΛ, λ. ‑άτσος.
Ανόητος: Ω αλογάτσος απού είσαι! Μπερτολδίνος 121. αλύχτισμα- το.
Το ουσ. αλύχτημα (βλ. ΙΛ) με την κατάλ. ‑ισμα (κατά παράγωγα σε ‑ισμα).
Γάβγισμα: εις το βόιδιον εδόθη το άλετρον, εις το σκυλίον το αλύχτισμα Μπερτολδίνος 107. ανθυποφορά- η.
Το μτγν. ουσ. ανθυποφορά.
Αντίρρηση: δίδω σου λόγον πως να μην σου κάνω καμίαν ανθυποφοράν Μπερτολδίνος 166. αντιχαιρετώ.- Από το μτγν. αντιχαιρετίζω αναλογ. με ρ. σε ‑ώ. Η λ. και σήμ.
Ανταποδίδω το χαιρετισμό: εκείνη αγαπητώς αντιχαιρετώντας την άρχισεν να την ερωτά Μπερτολδίνος 146. ανωκατωγυρίζω·- ανακατωγυρίζω.
Από το επίρρ. άνω-κάτω και το γυρίζω.
1) Περιστρέφω προς τα επάνω και προς τα κάτω: ανακατωγύριζεν τα μάτια του σαν ένας δαιμονισμένος Μπερτολδίνος 150. 2) Ανατρέπω: να ... ανακατωγυρίσουν εκείνα τα βαρέλια Μπερτολδίνος 114. απαγάλια,- επίρρ., Μπερτολδίνος 105.
Από την πρόθ. από και το επίρρ. αγάλια. Η λ. και σήμ.
Ήρεμα, ήσυχα, αργά: να μιλήσομεν απαγάλια Μπερτόλδος 18. απλούτσικος- επίθ., Μπερτολδίνος 101, 126, 150.
Από το επίθ. απλός και την κατάλ. ‑ούτσικος.
(Χαϊδευτικά) αφελής, ανόητος: Το ζουρλοπαίδι μου, το οποίον ... είναι απλούτσικον και λωλόν Μπερτολδίνος 140. αποπαρμός- ο, Μπερτόλδος 51.
Από το αποπαίρνω και την κατάλ. ‑μός. Πβ. ΙΛ, λ. αποπαίρνω, σημασ. 1.
Επίπληξη: Ο βασιλεύς αντί να του κάμει κανέναν έλεγχον και αποπαρμόν, σαν του έπρεπεν, άρχισεν να γελάει Μπερτολδίνος 131. ασαλιβάρωτος,- επίθ., Μπερτόλδος 19.
Απο το στερ. α‑ και το ουσ. σαλιβάρι αναλογ. με ρηματ. επίθ. σε ‑τος.
Όχι κανονικά ντυμένος: έβλεπαν ... τες μανάδες ολίγον τακτικές, τες θυγατέρες ασαλιβάρωτες Μπερτολδίνος 112. αστρολογώ.- Το μτγν. αστρολογώ. Η λ. και σήμ.
Δίνω ερμηνεία παρατηρώντας τα άστρα· ερμηνεύω, μαντεύω: ατή σου να αστρολογήσεις κάμποσον διατ’ εμέναν διά να ημπορέσω εγώ να ξεκαθαρίσω το άνωθεν αίνιγμα Μπερτολδίνος 138. ατελειότης- η.
Από το στερ. α‑ και το ουσ. τελειότης.
Ατέλεια· αναποδιά: η ατελειότης του πράγματος ήτονε ότι το παιγνίδιον επήγεν πολλά μακράν τόσον ώστε οπού εβαρέθη καθένας και πολλοί αποκοιμήθησαν από την ανορεξίαν οπού εγροικούσαν Μπερτολδίνος 167. αυλοπούλα- η.
Από το ουσ. αυλή και την κατάλ. ‑πούλα. Λ. αυλόπουλον στον Πόντο (Βλ. ΙΛ, λ. αυλόπουλλον).
Μικρή αυλή: στεκούμενος αυτός εις τες αυλοπούλες είδεν πολλές φορές αποπάνω από το σπίτιον να απετάξουν ένα κοπάδι γύπες Μπερτολδίνος 141. αφεδρώνα- η.
— Βλ. και αφεδρών.
Πρωκτός: ο απλούτσικος εκατάπιεν την ιατρειάν από το στόμα και έβαλαν τις πίρολες εις την αφεδρώνα Μπερτολδίνος 150. αφεντάνθρωπος- ο.
Από τα ουσ. αφέντης και άνθρωπος.
Ευγενής άνθρωπος (σε καταγωγή και τρόπους): εσημάδευγαν (ενν. οι κουρούνες) τα καμώματα των ανθρώπων ολωνών και ... έβλεπαν ... τους αφεντανθρώπους υπερηφάνους, τους παρασίτους κόλακας Μπερτολδίνος 112. Οδηγίες Αναζήτησης
Υπόδειξη
Διπλό κλικ σε μία λέξη οδηγεί σε αναζήτηση με την επιλεγμένη λέξη. Αποτελεί βοηθητική λειτουργία ειδικότερα σε λέξεις που ακολουθούν συντομογραφίες π.χ. Βλ., Πβ., ΣΥΝ. ...- Πεδίο Αναζήτηση
-
Στο πρώτο πεδίο μπορείτε να πληκτρολογήσετε μέρος του λήμματος, χρησιμοποιώντας τον αστερίσκο * για το υπόλοιπο.
Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που περιέχουν το μόρφημα ή την ακολουθία χαρακτήρων που πληκτρολογείτε.
Παραδείγματα:- γραπτ* (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από " γραπτ") : γραπτός
- *γραπτ* (όλες οι λέξεις που περιέχουν το "γραπτ") : απαράγραπτος, απερίγραπτος, γραπτός, ευπαράγραπτος
- *ισμος (όλες οι λέξεις που λήγουν σε "ισμός") : αποχαιρετισμός, μετατοπισμός, ορισμός.
- κ*ισμος (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από "κ" και λήγουν σε "ισμός") : καθαρισμός, καλλωπισμός, κατηχισμός κλπ.
Παρατήρηση
Αν δε βάλετε καθόλου * το σύστημα τοποθετεί ένα * στο τέλος της λέξης. γραπτ γραπτ* - Επιλογές Αναζήτησης
-
Στη "Σύνθετη Αναζήτηση" μπορείτε να αναζητήσετε λήμματα ή ομάδες λημμάτων, που να προκύπτουν με συνδυασμούς κριτηρίων.
Τα κριτήρια λειτουργούν συζευκτικά: όσα πιο πολλά κριτήρια δώσετε τόσο λιγότερα λήμματα θα εμφανιστούν, γιατί ζητάμε λήμματα που να ικανοποιούν ΟΛΑ τα κριτήρια που εισάγονται. Όταν κάποιο κριτήριο δεν μας ενδιαφέρει, το αφήνουμε κενό.
Παράδειγμα:- Μπορείτε να βρείτε ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ που προέρχονται από τα ΤΟΥΡΚΙΚΑ και έχουν σχέση με τον ΆΝΕΜΟ.
- Τύπος Λήμματος
-
Εμφανίζεται ένα μενού προεπιλογών που περιλαμβάνει τις διάφορες γραμματικές κατηγορίες, ώστε να επιλέξετε το μέρος του λόγου που σας ενδιαφέρει.
- Ερμήνευμα / Σώμα κειμένων
-
Το πεδίο αυτό είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να εισαγάγετε ένα όρο, ο οποίος ανιχνεύεται στο σύνολο του ερμηνευτικού μέρους του λήμματος. Ο όρος αυτός μπορεί να είναι λέξη, βραχυγραφία, ακολουθία λέξεων ή ακολουθία, π.χ. τίτλ*, οπλ*. Έτσι έχετε ένα κριτήριο για αναζήτηση, για παράδειγμα, σημασιολογικά συγγενών λέξεων.
Παράδειγμα
Το πεδίο είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να αναζητήσετε κάποια λέξη, ακολουθία λέξεων ή ακολουθία χαρακτήρων στα παραδείγματα που δίνονται για τη διασάφηση της σημασίας ή των σημασιών κάθε λήμματος. Μπορείτε, λόγου χάρη, μέσα από αυτά τα παραδείγματα να διαπιστώσετε τη χρήση των συνδέσμων (π.χ. "όταν"). - Αναφορά
-
Το πεδίο είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να αναζητήσετε τη βιβλιογραφική πηγή ή το όνομα του συγγραφέα από τα οποία περιμένετε να προέρχεται ένα τουλάχιστον από τα παραδείγματα του λήμματος, π.χ. Ερωτόκρ., Πανώρ.
- Ετυμολογία
-
Το πεδίο είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να αναζητήσετε συγκεκριμένους όρους ή βραχυγραφίες ή ακόμη συνδυασμό όρων και βραχυγραφιών που δηλώνονται στο ετυμολογικό μέρος του άρθρου, το οποίο είναι πλήρως διακριτό από το υπόλοιπο σώμα του λήμματος, καθώς διαχωρίζεται από αυτό με αγκύλες. Για παράδειγμα μπορούμε να αναζητήσουμε:
- τη συντομογραφία μιας ξένης γλώσσας (λατ., βενετ., ιτάλ., τουρκ.),
- ενός ιδιώματος (κρητ., ποντ.),
- μιας ιστορικής φάσης της ελληνικής, όπου πρωτοσυναντάται η λέξη (αρχ., μτγν.)
- κάποιου λεξικού (Somav., Βλάχ., Meursius, Du Cange)
Ομάδα εργασίας
- Ηλεκτρονικής Υλοποίηση
- Κ. Θεοδωρίδης
- επίθ., Προδρ., Σεβ. (Παπαδημ.) 178, Μανασσ., Ποίημ. ηθ. (Miller) 315, Λίβ. (Μαυρ.) P 2152, Λίβ. (Lamb.) Sc. 1963, Λίβ. (Wagn.) N 2786.