• Το βιβλίο του J.D. Denniston The Greek Particles αποτελεί το βασικό έργο αναφοράς για τη λειτουργία των μορίων της αρχαίας ελληνικής. Η πρώτη του έκδοση έγινε το 1934, ενώ η δεύτερη (1954) με προσθήκες και διορθώσεις κυκλοφόρησε μετά τον θάνατο του Denniston με την επιμέλεια του K.J. Dover· στη δεύτερη έκδοση προστέθηκαν και οι εξαιρετικά χρήσιμοι πίνακες λέξεων και χωρίων.
• Στόχος του έργου είναι η συστηματική περιγραφή της υφολογικής λειτουργίας και σημασίας των αρχαιοελληνικών μορίων, χωρίς να γίνεται αναγωγή στην ετυμολογία τους και την αρχική σημασία τους· η οπτική επομένως είναι περισσότερο υφολογική και λιγότερο γραμματική. Ο Denniston χρησιμοποιεί τον όρο μόρια με την ευρεία σημασία κάθε λέξης που υποδηλώνει τροπικότητες της σκέψης ή διαθέσεις του συναισθήματος, γι' αυτό συμπεριλαμβάνει σ' αυτά και τους παρατακτικούς συνδέσμους· εξαιρεί τους υποτακτικούς, γιατί κρίνει πως το ενδιαφέρον τους είναι περισσότερο γραμματικό παρά υφολογικό. Το χρονικό όριο που θέτει για την πραγματεία του είναι περίπου το 320 π.Χ.
• Πρόκειται για έργο αναφοράς χρησιμότατο τόσο για ειδικούς κλασικούς φιλολόγους όσο και για μεταφραστές της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, γιατί είναι εξαιρετικά συστηματικό στη διάκριση και κατηγοριοποίηση της λειτουργίας των επιμέρους μορίων, χρησιμοποιεί τεράστιο όγκο παραδειγματικού υλικού και διαθέτει υφολογική ευαισθησία.

• Το έργο του Denniston Greek Prose Style εκδόθηκε μετά τον θάνατό του από τα κατάλοιπά του και με την επιμέλεια του H. Lloyd-Jones.
• Αποτελείται από σειρά επτά διαλέξεων: η πρώτη συνιστά ιστορική εισαγωγή στην εξέλιξη του αρχαιοελληνικού πεζού λόγου, και οι υπόλοιπες έξι πραγματεύονται μείζονα κεφάλαια του ύφους της αρχαιοελληνικής πεζογραφίας, όπως την αφηρημένη έκφραση, τη σειρά των λέξεων, τη δόμηση των προτάσεων και την αντίθεση, την επανάληψη, το ασύνδετο και την παρήχηση. Το παραδειγματικό υλικό που χρησιμοποιείται καλύπτει την περίοδο της πρώιμης και της αττικής πεζογραφίας του 5. και 4. αι. π.Χ.
• Πρόκειται για έργο εξαιρετικά χρήσιμο στη μελέτη του αρχαιοελληνικού πεζού λόγου, κυρίως εξαιτίας του συνοπτικού και συστηματικού χαρακτήρα του, της σαφήνειάς του και του πλούτου των παραδειγμάτων. Επιπλέον, έχει ενδιαφέρον και για την αρχαιοελληνική σύνταξη, καθώς σχεδόν όλα τα υφολογικά στοιχεία που εξετάζει σχετίζονται με τη δομή του λόγου. Αποτελεί, εξάλλου, βασικό βοήθημα για τους άγγλους φοιτητές που ασκούνται στη παραγωγή αρχαιοελληνικού πεζού λόγου.

The Greek Particles
Denniston J.D.
2η έκδ. Οξφόρδη: Clarendon Press. Ανατ. Λονδίνο: Duckworth & Indianapolis: Hackett, 1996, [1934] 1954

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Το έργο του Denniston The Greek Particles κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1934. Η δεύτερη, μεταθανάτια, έκδοση έγινε με την επιμέλεια του K. J. Dover το 1954. Στη δεύτερη έκδοση, πέρα από τις προσθήκες και τις διορθώσεις του ίδιου του Denniston, προστέθηκαν και οι εξαιρετικά χρήσιμοι πίνακες λέξεων και χωρίων.
• LXXXII + 660 σελίδες με υποσελίδιες, βιβλιογραφικές συνήθως, σημειώσεις και προμετωπίδες στο επάνω περιθώριο, στις οποίες αναγράφονται οι τίτλοι των κεφαλαίων ή τα μόρια που εξετάζονται.
• Η αγγλική μετάφραση των παραθεμάτων τοποθετείται μέσα σε εισαγωγικά, ενώ τα πλάγια τυπογραφικά στοιχεία χρησιμοποιούνται κυρίως στις μεταφράσεις, για να δηλώσουν την εμφατική λειτουργία των μορίων.
• Το έργο μοιράζεται σε ενότητες και υποενότητες με βάση τα μόρια που εξετάζονται.

2. Περιεχόμενα

• Το έργο του Denniston στοχεύει στην περιγραφή της λειτουργίας και της σημασίας των μορίων της αρχαίας ελληνικής στο πλαίσιο της λογοτεχνίας των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων. Το χρονικό όριο που θέτει είναι το 320 π.Χ. περίπου.
• Στην αρχή του τόμου προτάσσονται οι πρόλογοι στην πρώτη και δεύτερη έκδοση και βοηθητικές σημειώσεις για τον αναγνώστη, καθώς και αναλυτικά περιεχόμενα στα οποία σημειώνεται ακόμη και η άρθρωση των επιμέρους ενοτήτων. Στο τέλος παρέχονται σε παράρτημα προσθήκες και διορθώσεις, κατάλογος βιβλιογραφίας, πίνακας με τους συνδυασμούς μορίων και πίνακας χωρίων.
• Ο κύριος κορμός του έργου μοιράζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος, που αποτελείται από την αρκετά εκτεταμένη εισαγωγή, έχει περισσότερο γενικό και θεωρητικό χαρακτήρα: περιέχει μια γενική κατηγοριοποίηση της λειτουργίας των μορίων και εξετάζει σε θεωρητικό επίπεδο τους συνδυασμούς τους, την ποικιλία στη χρήση και τη σημασία τους, τη θέση και την υφολογική λειτουργία τους.
• Το δεύτερο μέρος επιμερίζεται σε ενότητες σε κάθε μία από τις οποίες εξετάζεται λεπτομερώς η λειτουργία και η σημασία μεμονωμένων μορίων ή συνδυασμών μορίων. Η πορεία της εξέτασης ακολουθεί αλφαβητική σειρά, κατά παράβαση όμως κάποια σύνθετα μόρια ή συνδυασμοί μορίων ομαδοποιούνται μετά από το μόριο που περιέχουν ως συνθετικό ή συστατικό τους.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Ο Denniston ορίζει τη μέθοδό του ως περισσότερο λογοτεχνική και λιγότερο γραμματική. Αυτό σημαίνει πως τον ενδιαφέρει κυρίως η συστηματική κατάταξη της σημασίας και της υφολογικής λειτουργίας των μορίων μέσα στα συμφραζόμενά τους και όχι τόσο η διερεύνηση της ετυμολογίας τους και της αρχικής σημασίας τους. Σ' αυτό έγκειται και η μεγάλη αξία του έργου, γιατί δεν προσπαθεί να ενοποιήσει τις ποικίλες χρήσεις ενός μορίου με την αναγωγή τους σε μια αρχική σημασία που θα τις περιείχε όλες, όπως συνέβαινε συνήθως στην παλαιότερη γραμματική παράδοση, αλλά προχωρεί στη συστηματική διάκριση και περιγραφή όλων των λεπτών αποχρώσεων που μπορούν να έχουν τα μόρια μέσα στα ποικίλα συμφραζόμενά τους. Εφαρμόζεται γι' αυτό η πρακτική της αγγλικής εμπειρικής φιλολογίας: οι σημασίες και οι χρήσεις των μορίων εξάγονται με φιλολογική και λογική ανάλυση των χωρίων ύψιστης ακρίβειας.
• Ο όρος μόρια χρησιμοποιείται από τον συγγραφέα με ευρεία σημασία: μόριο θεωρείται κάθε λέξη που υποδηλώνει τροπικότητα της σκέψης (είτε μεμονωμένης, είτε σε σχέση με κάποια άλλη) ή διαθέσεις του συναισθήματος. Έτσι, στα μόρια κατατάσσονται, πέρα από τις λέξεις που δηλώνουν έμφαση και συναισθηματική χροιά (επιρρηματικά μόρια τα ονομάζει ο Denniston), και οι παρατακτικοί σύνδεσμοι· οι υποτακτικοί σύνδεσμοι εξαιρούνται, γιατί η λειτουργία τους κρίνεται περισσότερο συντακτική και λιγότερο υφολογική.
• Θεμέλιο του έργου είναι τα παραθέματα. Τα εξαιρετικά πλούσια αυτά παραθέματα από αρχαίους συγγραφείς παρατίθενται αυτούσια, συνοδεύονται πάντοτε από παραπομπή στο κείμενο από το οποίο αποσπάστηκαν και εκτείνονται χρονικά από τον Όμηρο έως το 320 π.Χ. περίπου. Μεταφράζονται μόνο στις περιπτώσεις που χρειάζεται να αναδειχθεί η ειδική λειτουργία του μορίου, και τότε συνήθως προτιμάται η παράφρασή τους. Οι μεταφραστικές επιλογές του Denniston εκτίθενται στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης.
• Συγκεντρωτική βιβλιογραφία παρέχεται στο τέλος του τόμου, πλούσιες βιβλιογραφικές παραπομπές όμως υπάρχουν ενσωματωμένες και στο κείμενο ή στις σημειώσεις, όπου αρκετά συχνά συζητούνται απόψεις άλλων μελετητών.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Η πραγματεία του Denniston είναι το βασικό έργο αναφοράς για τη λειτουργία των μορίων της αρχαίας ελληνικής, το οποίο, παρά τις επιμέρους συμβολές επόμενων μελετητών στη χρήση μεμονωμένων μορίων, δεν έχει ακόμη ξεπεραστεί ούτε αντικατασταθεί. Αποτελεί ταυτόχρονα το καλύτερο βοήθημα στην καθαρώς αγγλική ενασχόληση με την παραγωγή αρχαιοελληνικού λόγου.
• Είναι εξαιρετικά χρήσιμο τόσο για τους ειδικούς κλασικούς φιλολόγους, όσο και για τους μεταφραστές της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, γιατί, σε αντίθεση με άλλα έργα, δεν επιχειρεί να ενοποιήσει τεχνητά τις χρήσεις του κάθε μορίου με αναγωγή στην ετυμολογία και την προέλευσή του, αλλά συστηματικά διακρίνει και κατηγοριοποιεί τις ποικίλες χρήσεις και υφολογικές λειτουργίες του μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα. Επιπλέον, η φιλολογική και υφολογική ευαισθησία που διαθέτει ο Denniston του επιτρέπει να προχωρεί στη διάκριση ακόμη και των λεπτότερων αποχρώσεων των μορίων.
• Ιδιαίτερα χρήσιμος και βοηθητικός είναι ο τεράστιος πλούτος πρωτογενούς υλικού, καθώς και η παράφραση που συχνά το συνοδεύει. Με τον πίνακα χωρίων που προστέθηκε στη δεύτερη έκδοση το έργο έγινε και πολύ πιο εύχρηστο, καθώς ο αναγνώστης μπορεί να εντοπίσει εύκολα το χωρίο της αρχαίας γραμματείας που τον ενδιαφέρει.

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας

Greek Prose Style
Denniston J.D.
4η έκδ. Οξφόρδη: Clarendon Press. Ανατ. Λονδίνο: Duckworth, 2003, [1952] 1970

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Το έργο Greek Prose Style εκδόθηκε μετά τον θάνατο του Denniston από τα κατάλοιπά του και με την επιμέλεια του H. Lloyd-Jones. Αποτελείται από σειρά επτά διαλέξεων που δόθηκαν στην Οξφόρδη. Στην ιταλική μετάφραση του έργου (Lo stile della prosa greca, ιταλ. μτφρ. Enrico Renna, Μπάρι, 1993) έχουν προστεθεί από τον μεταφραστή και πίνακες λέξεων και παραθεμάτων, που διευκολύνουν εξαιρετικά τη χρήση του.
• x + 139 σελίδες με υποσελίδιες σημειώσεις και προμετωπίδες στο επάνω περιθώριο, όπου αναγράφεται ο τίτλος του κεφαλαίου.
• Με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία τυπώνονται τα αρχαιοελληνικά παραδείγματα και επισημαίνονται η ορολογία και οι επικεφαλίδες των ενοτήτων.
• Η ύλη κατανέμεται σε κεφάλαια, τα οποία στο εσωτερικό τους επιμερίζονται σε ενότητες.

2. Περιεχόμενα

• Το συγκεκριμένο έργο του Denniston έχει διπλό στόχο: αφενός θέλει να σκιαγραφήσει συνοπτικά την ιστορική εξέλιξη του αρχαιοελληνικού πεζού λόγου από την πρώτη διαμόρφωσή του στο πλαίσιο της ιωνικής ιστοριογραφίας και φιλοσοφίας έως τον 4. αι. π.Χ. και αφετέρου να διερευνήσει κάποιες επιμέρους πλευρές του ύφους του.
• Στην αρχή του τόμου προτάσσεται σύντομη σημείωση του επιμελητή και ο πίνακας των περιεχομένων.
• Ο κύριος κορμός του βιβλίου μοιράζεται σε επτά κεφάλαια, που αποτέλεσαν, αρχικά, ισάριθμες διαλέξεις. Το πρώτο κεφάλαιο έχει ιστορικό χαρακτήρα και σ' αυτό περιγράφεται συνοπτικά η ανάπτυξη και εξέλιξη του αρχαιοελληνικού πεζού λόγου, ενώ διακρίνεται η πρώιμη ιωνική πεζογραφία από την αττική που αναπτύχθηκε κυρίως κάτω από την ισχυρή επιρροή του Γοργία. Τα υπόλοιπα έξι κεφάλαια πραγματεύονται επιμέρους πλευρές της αρχαιοελληνικής πεζογραφίας: την αφηρημένη έκφραση, τη σειρά των λέξεων, τη δόμηση των προτάσεων και την αντίθεση, την επανάληψη, το ασύνδετο και την παρήχηση. Στον αρχικό σχεδιασμό του βιβλίου ο Denniston είχε προβλέψει ένα κεφάλαιο και για τη λεκτική έκφραση, το οποίο όμως δεν γράφτηκε ποτέ.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Στο πρώτο κεφάλαιο η οπτική είναι περισσότερο ιστορική, ενώ στα υπόλοιπα ενδιαφέρει η συστηματική περιγραφή της δομής και της λειτουργίας επιμέρους υφολογικών στοιχείων, κυρίως των σχημάτων λόγου που στηρίζονται στη θέση των λέξεων και στη δομή της περιόδου. Ωστόσο δεν λείπουν και σ' αυτά τα κεφάλαια ιστορικού τύπου παρατηρήσεις ή σχόλια για το ύφος επιμέρους συγγραφέων.
• Τα παραδείγματα που χρησιμοποιούνται αντλούνται από την πρώιμη ιωνική και την αττική πεζογραφία του 5. και 4. αι. π.Χ., παρατίθενται πάντοτε με παραπομπή στο κείμενο από το οποίο αποσπάστηκαν και κατά κανόνα δεν συνοδεύονται από μετάφραση.
• Βιβλιογραφία παρέχεται μόνο σε υποσελίδιες σημειώσεις κυρίως σε σημεία του κειμένου όπου αναφέρονται ή συζητούνται απόψεις άλλων μελετητών. Ωστόσο, θα ήταν χρήσιμη η ύπαρξη και συγκεντρωτικής βιβλιογραφίας.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Το έργο του Denniston, παρότι ημιτελές σε κάποιο βαθμό, είναι από κάποια άποψη ολοκληρωμένο: εξετάζει τις σημαντικότερες πλευρές του ύφους της αρχαιοελληνικής πεζογραφίας, επιμένοντας κυρίως σε ό,τι σχετίζεται με τη σύνθεση και λιγότερο με την επιλογή των λέξεων· η ανισομέρεια αυτή ίσως θεραπευόταν στο άγραφο τελικά κεφάλαιο για τη λεκτική έκφραση. Παραμένει ένα έργο σταθμός, εξαιτίας του συνοπτικού και συστηματικού χαρακτήρα του, της σαφήνειας και του πλούτου των παραδειγμάτων του.

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας