• Βιβλίο γραμματικής και συντακτικού, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για πολλές δεκαετίες στα κλασικά γυμνάσια της Γερμανίας ως σχολικό εγχειρίδιο.
• Το έργο επικεντρώνεται στην αττική διάλεκτο της κλασικής εποχής (υπάρχει όμως και παράρτημα αφιερωμένο στην ομηρική διάλεκτο) αντλώντας το υλικό του τόσο από την πεζογραφία όσο και από την ποίηση.
• Καλύπτονται τόσο το επίπεδο της φωνολογίας, όσο και τα επίπεδα της μορφολογίας και της σύνταξης στα οποία δίνεται και το μεγαλύτερο βάρος, καθώς και το κεφάλαιο της παραγωγής.
• Ο σκοπός της σχολικής χρήσης του εγχειριδίου περιορίζει την ανάλυση σε πρωτοβάθμιο επίπεδο και διαμορφώνει έναν καθαρά χρηστικό τρόπο παρουσίασης της ύλης.

• Εγχειρίδιο συντακτικού γραμμένο στα γερμανικά, το οποίο καλύπτει κυρίως την αττική διάλεκτο αντλώντας την ύλη του ειδικότερα από την πεζογραφία της κλασικής εποχής.
• Πρόκειται για εγχειρίδιο που έχει συνταχθεί με στόχο τη θεωρητική και πρακτική εξάσκηση των μαθητών του γερμανικού γυμνασίου στην ύλη του συντακτικού της αρχαίας ελληνικής, στόχος ο οποίος καθορίζει και τον τρόπο παρουσίασης των συντακτικών φαινομένων.
• Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο τίθενται θεωρητικά ερωτήματα σχετικά με τη σύνταξη της αρχαίας ελληνικής και δίνονται ασκήσεις μετάφρασης (από τα αρχαία ελληνικά στα γερμανικά ή το αντίστροφο), ενώ στο δεύτερο παρέχονται οι απαντήσεις.
• Το εγχειρίδιο καταφέρνει να καλύψει μέσα από την πρακτική της μετάφρασης (ευθείας και αντίστροφης) αλλά και την εύληπτη θεωρητική ανάλυση το σύνολο της σύνταξης της αρχαίας ελληνικής.

• Το έργο του H.W. Smyth, A Greek Grammar πρωτογράφτηκε στο τέλος του 19ου αιώνα και εκδόθηκε, αρχικά για σχολική χρήση, με τίτλο A Greek Grammar for Schools and Colleges. Στη συνέχεια όμως αναθεωρήθηκε ριζικά (1920) από τον συγγραφέα, με στόχο την πλήρη και εξαντλητική περιγραφή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας κυρίως στα επίπεδα της μορφολογίας και της σύνταξης. Αυτό τροποποίησε πλήρως το αρχικό εισαγωγικό εγχειρίδιο και το καθιέρωσε πλέον ως έργο αναφοράς στον αγγλοσαξονικό κυρίως χώρο της κλασικής φιλολογίας. Το 1956 το έργο κυκλοφόρησε, σε μια ελαφρά αναθεωρημένη και διορθωμένη μορφή, με επιμέλεια του G. M. Messing.
• Ο Smyth προσπάθησε στην αναθεωρημένη μορφή του έργου του να ενσωματώσει όλα τα μέχρι τότε αποδεκτά συμπεράσματα της ιστορικής γλωσσολογίας, περιόρισε όμως τελικά το αντικείμενο του βιβλίου του σε μια περιγραφική παρουσίαση της αρχαίας ελληνικής.
• Αν και το κύριο βάρος πέφτει στην αττική διάλεκτο, περιγράφονται επίσης και οι υπόλοιπες αρχαιοελληνικές διάλεκτοι στον βαθμό που εμφανίζονται στη λογοτεχνία (πεζογραφία και ποίηση) κυρίως της αρχαϊκής και της κλασικής εποχής. Η γλωσσική περιγραφή γίνεται στα επίπεδα της φωνολογίας (όπου όμως δεν γίνεται αναφορά στο θέμα της προσωδίας), της μορφολογίας, της παραγωγής και της σύνταξης.
• Η περιγραφή των φαινομένων σε όλα τα γλωσσικά επίπεδα είναι λιτή αλλά περιεκτική έως και εξαντλητική, κάτι όμως που δεν αποβαίνει σε βάρος ούτε της σαφήνειας στην παρουσίαση της ύλης ούτε της χρηστικότητας του εγχειριδίου, καθώς αυτοί παραμένουν πάντα οι τελικοί στόχοι του.
• Χάρη σε αυτά τα χαρακτηριστικά του, το έργο του Smyth απευθύνεται ταυτόχρονα τόσο σε φοιτητές, όσο και σε ειδικούς επιστήμονες ως έργο αναφοράς.

• Το έργο του Chantraine αποτελεί εισαγωγικό εγχειρίδιο στην ιστορική μορφολογία της αρχαίας ελληνικής. Περιλαμβάνει δύο μέρη στα οποία πραγματεύεται τη μορφολογία του ονόματος στο πρώτο, και τη μορφολογία του ρήματος στο δεύτερο.
• Παρακολουθεί τη μορφολογική εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής από τον Όμηρο έως τη γλώσσα της Καινής Διαθήκης, επισημαίνοντας συγχρόνως και τις ιδιομορφίες των επιμέρους αρχαιοελληνικών διαλέκτων με υλικό που αντλεί από γραμματειακές και επιγραφικές πηγές, ενώ αρκετά συχνές είναι και οι συγκριτικές αναφορές στη μορφολογία της νέας ελληνικής.
• Αξιοποιεί, επίσης, τα πορίσματα της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας, ανατρέχοντας στις ινδοευρωπαϊκές ρίζες των αρχαιοελληνικών μορφημάτων, αλλά και το γλωσσικό υλικό που προέκυψε από την αποκρυπτογράφησης της γραμμικής Β΄ των μυκηναϊκών πινακίδων.
• Πρόκειται για αξιόπιστο και εξαιρετικά εύχρηστο εισαγωγικό εγχειρίδιο, που απευθύνεται κυρίως σε σπουδαστές της αρχαίας ελληνικής.

• Η Greek Grammar εκπονήθηκε από τον Goodwin για σχολική χρήση και επανειλημμένα έχει χρησιμοποιηθεί στις αγγλόφωνες χώρες ως σχολικό εγχειρίδιο. Η δεύτερη έκδοσή της (1900) είναι σημαντικά επαυξημένη μορφή της πρώτης (1879), η οποία με τη σειρά της βασίστηκε στο παλιότερο εγχειρίδιο του ίδιου συγγραφέα Elementary Greek Grammar (1870).
• Καλύπτει το σύνολο της γραμματικής και της σύνταξης της αρχαίας ελληνικής, περιλαμβάνοντας τη φωνολογία, την κλίση των ονομάτων και των ρημάτων, τον σχηματισμό των λέξεων, σύνταξη και στοιχεία μετρικής. Επικεντρώνεται κυρίως στην αττική διάλεκτο, ωστόσο ικανοποιητικά περιγράφονται επίσης οι ιδιοτυπίες άλλων διαλέκτων και η λογοτεχνική γλώσσα του Ομήρου, των λυρικών και του Ηροδότου.
• Παρότι πρόκειται για σχολικό εγχειρίδιο, είναι εξαιρετικά περιεκτικό και λεπτομερές, ενώ το κεφάλαιο για τη σύνταξη ακολουθεί ως προς την άρθρωσή του το άλλο έργο του Goodwin Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb. Στο κεφάλαιο για την κλίση των ονομάτων και των ρημάτων, αρκετά βοηθητικός είναι ο μεγάλος αριθμός πινάκων και κλιτικών υποδειγμάτων.

• Το έργο του W.W. Goodwin Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb αποτελεί την πληρέστερη πραγμάτευση της σύνταξης των αρχαιοελληνικών ρηματικών χρόνων και εγκλίσεων στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία. Κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1860 και, μετά από επανειλημμένες ανατυπώσεις, στην έκδοση του 1889 ο συγγραφέας προχώρησε σε εκτεταμένη αναθεώρηση και επαύξηση της ύλης.
• Όπως δηλώνει και ο τίτλος του, περιορίζεται στην εξέταση της σύνταξης των χρόνων και των εγκλίσεων του ρήματος, ωστόσο διαθέτει κεφάλαια και για τη συντακτική λειτουργία του μορίου ἄν, των μετοχών, του απαρεμφάτου και των ρηματικών επιθέτων σε -τέος. Επιπλέον, στο κεφάλαιο για τις εγκλίσεις υπάρχουν αναλυτικά στοιχεία για τη σύνταξη των προτάσεων, κυρίως την εκφορά και την εισαγωγή τους.
• Ως προς το χρονικό εύρος του, εξετάζει την σύνταξη των αρχαιοελληνικών χρόνων και εγκλίσεων από τον Όμηρο έως την αττική διάλεκτο του 4. αι. π.Χ., χωρίς να λείπουν αναφορές και σε μετακλασικές εξελίξεις.
• Το έργο του Goodwin είναι ιδιαίτερα αναλυτικό και εξαντλητικό στην περιγραφή των φαινομένων και σε αρκετές περιπτώσεις ο συγγραφέας δεν διστάζει να πρωτοτυπήσει τόσο στη διάταξη του υλικού όσο και στην ορολογία. Η λεπτομερής περιγραφή της σύνταξης των χρόνων και των εγκλίσεων, καθώς και ο σημαντικά πλούσιος αριθμός παραθεμάτων από αρχαίους συγγραφείς το καθιστούν βασικό έργο αναφοράς για την αρχαιοελληνική σύνταξη, προορισμένο κυρίως για ειδικούς.

• Το Συντακτικό της ελληνικής γλώσσας του Κατεβαίνη, γραμμένο σε καθαρεύουσα, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στις αρχές του 20. αι. Επανεκδόθηκε πρόσφατα μεταγλωττισμένο στη δημοτική με την επιμέλεια του Χ.Α. Μπάλτα, στον οποίο οφείλονται και κάποιες υποσελίδιες προσθήκες.
• Απευθύνεται κυρίως σε μαθητές και εκπαιδευτικούς, γι' αυτό περιορίζεται στην περιγραφή της σύνταξης της αττικής μόνο διαλέκτου του πεζού λόγου. Καλύπτει το σύνολο των συντακτικών φαινομένων: όροι της πρότασης, σύνδεση των προτάσεων, λεκτικοί τρόποι και σχήματα λόγου, ενώ διαθέτει σε παράρτημα και μεγάλο αριθμό ασκήσεων.
• Είναι αρκετά περιεκτικό και αναλυτικό στην περιγραφή των φαινομένων και πλούσιο σε παραδείγματα, αλλά όχι πάντοτε εύστοχο στην κατάταξη του υλικού. Επιπλέον, σε κάποια σημεία, ακολουθεί διαφορετική πρακτική από εκείνη των σχολικών εγχειριδίων, όπως στην περίπτωση που αναγνωρίζει την ύπαρξη αντικειμενικών τελικών προτάσεων.

• Η τετράτομη Ausführliche Grammatik der griechischen Sprache του Kühner κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1834-35 και στην τρίτη της έκδοση (1890-1904) αναθεωρήθηκε από τον Fr. Blass (οι δύο τόμοι της γραμματικής) και τον B. Gerth (οι δύο τόμοι του συντακτικού).
• Οι δύο πρώτοι τόμοι είναι δομημένοι σύμφωνα με τις κατηγορίες της παραδοσιακής γραμματικής και πραγματεύονται τη φωνολογία, μορφολογία και παραγωγή της αρχαίας ελληνικής. Στους τόμους του συντακτικού εξετάζεται αρχικά η δομή της απλής πρότασης και η σύνταξη των βασικών όρων της, και στη συνέχεια η παρατακτική και υποτακτική σύνδεση των προτάσεων και η συντακτική υφολογία.
• Η μέθοδος προσέγγισης του υλικού είναι κυρίως συστηματική και περιγραφική, καθώς επιχειρείται η συστηματική ταξινόμηση και αναλυτική περιγραφή της γραμματικής και σύνταξης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, καλύπτοντας την περίοδο από τα ομηρικά έπη έως τον 4. αι. π.Χ. περίπου, ενώ λεπτομερώς περιγράφονται και οι ιδιομορφίες των επιμέρους διαλέκτων με υλικό που αντλείται από επιγραφικές πηγές.
• Παρά την παλαιότητά του, το έργο του Kühner παραμένει η αναλυτικότερη και λεπτομερέστερη περιγραφή της γραμματικής και σύνταξης της αρχαίας ελληνικής και βασικό έργο αναφοράς για κλασικούς φιλολόγους και γλωσσολόγους. Μεγάλο μέρος της αξίας και της χρησιμότητάς του οφείλεται στον πλούσιο αριθμό παραθεμάτων που χρησιμοποιεί για τον παραδειγματισμό της περιγραφής των φαινομένων.

• Το έργο πραγματεύεται ιστορικά και συγκριτικά τη συντακτική λειτουργία μιας σειράς από γραμματικές κατηγορίες (1ος τόμος: μέρη του λόγου, αριθμός, προσωπικοί τύποι του ρήματος, διαθέσεις, χρόνοι και εγκλίσεις του ρήματος, ονοματικοί τύποι του ρήματος, πτώση. 2ος τόμος: γένος, ουσιαστικό και επίθετο, αντωνυμία, άρθρο, προθέσεις, αρνήσεις) στην αρχαία ελληνική, τη λατινική και τη γερμανική γλώσσα, παρακολουθώντας ωστόσο αρκετές φορές την εξέλιξή τους μέχρι τα νέα ελληνικά ή τις νεότερες λατινογενείς γλώσσες, ενώ δεν λείπουν οι αναφορές και σε άλλες αρχαίες και νεότερες γλώσσες. Το έργο καλύπτει έτσι όλες τις περιόδους της αρχαίας ελληνικής και επεκτείνεται, όπου κρίνεται σκόπιμο και υπάρχουν σχετικές έρευνες, και στα νέα ελληνικά, όπως επίσης καλύπτει και όλα τα γένη και τα είδη του λόγου. Το ίδιο συμβαίνει και με τη λατινική και γερμανική γλώσσα.
• Στην αρχική του μορφή (πρόκειται για πανεπιστημιακές παραδόσεις) το έργο απευθυνόταν σε φοιτητές γλωσσολογίας και φιλολογίας, είναι όμως εξίσου χρήσιμο και για ερευνητές-μελετητές.
• Το έργο είναι η πιστή απόδοση ενός κύκλου πανεπιστημιακών παραδόσεων και έχει διατηρήσει τον χαρακτήρα του προφορικού λόγου. Δεν καλύπτει το σύνολο των συντακτικών φαινομένων. Ορισμένα θεμελιώδη θέματα, όπως π. χ. η θεωρία της πρότασης, απουσιάζουν εντελώς, άλλα, όπως η θέση των λέξεων, δεν τα πραγματεύεται συστηματικά, ενώ από τις πτώσεις μόνο η κλητική και η σύνταξή της αναπτύσσεται εκτενώς. Τα φαινόμενα όμως που μελετώνται παρουσιάζονται με άκρως πρωτότυπο, εμβριθή, διεισδυτικό, διδακτικό και εύληπτο τρόπο που συνδυάζει γόνιμα τη γλωσσολογική με τη φιλολογική ανάλυση.
• Το έργο είναι εύχρηστο και προσφέρεται τόσο για μια πρώτη πληροφόρηση, όσο και για εμβάθυνση και περαιτέρω έρευνα στα θέματα που πραγματεύεται. Πρόκειται για μια αριστουργηματική και αξεπέραστη στο είδος της σύνθεση, τόσο ερευνητικά όσο και διδακτικά.

Η μονογραφία «Η ενότητα του χρόνου στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Συμβολή στη διερεύνηση της τραγικής τεχνικής» αποτελεί τη διδακτορική του διατριβή του Δανιήλ Ιακώβ, και παραμένει δυσεύρετη εδώ και 33 χρόνια.

Αναφέρεται σε ένα φιλολογικό θέμα με μεγάλο ενδιαφέρον για την έρευνα και τη διδασκαλία του δράματος.

Παρατίθεται ολόκληρη σε μορφή pdf.

Kurzgefasste Griechische Schulgrammatik
Kaegi A.
Ζυρίχη & Hildesheim: Weidmann, [1884] 2001

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Επίτομο εγχειρίδιο (viii + 230 σελ.). Οι σελίδες είναι πυκνοτυπωμένες και με τυπογραφικά στοιχεία μικρού μεγέθους, ενώ για τις σημειώσεις που ενσωματώνονται στο κείμενο χρησιμοποιούνται μικρότερα τυπογραφικά στοιχεία. Έντονα ή πιο αραιά τυπογραφικά στοιχεία χρησιμοποιούνται επίσης και ως υπογράμμιση της ορολογίας.
• Ο χωρισμός του βιβλίου σε ευρύτερα μέρη-ενότητες, κεφάλαια και παραγράφους δηλώνεται με τη χρησιμοποίηση στους τίτλους τυπογραφικών στοιχείων έντονων και μεγαλύτερου μεγέθους, ενώ στις κεφαλίδες στο επάνω περιθώριο αναγράφεται ο τίτλος των ευρύτερων μερών-ενοτήτων στις αριστερές σελίδες και ο τίτλος των κεφαλαίων στις δεξιές.
• Για την εποπτικότερη παρουσίαση του υλικού χρησιμοποιούνται πίνακες παραδειγμάτων.
• Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν πίνακας γερμανικών ή λατινικών όρων (Wortregister), πίνακας ελληνικών λέξεων (Wortregister) και πίνακας κειμενικών παραπομπών για τα παραδείγματα στο μέρος της σύνταξης (Stellenverzeichnis).

2. Περιεχόμενα

• Η γλωσσική περιγραφή είναι συστηματική (σπανιότερα όμως γίνονται και συγκρίσεις με τύπους ή συντάξεις της λατινικής) και καλύπτει το σύνολο των γραμματικών και συντακτικών φαινομένων, η ανάλυσή των οποίων όμως παραμένει σε πρωτοβάθμιο επίπεδο σύμφωνα με τον σχολικό χαρακτήρα του εγχειριδίου.
• Η οργάνωση του υλικού σε μέρη, κεφάλαια και παραγράφους εξυπηρετεί τον στόχο της χρηστικότητας. Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: φωνολογία, μορφολογία, σύνταξη και παραγωγή και συνοδεύεται από δύο παραρτήματα σχετικά με την ομηρική διάλεκτο και την ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Στο τέλος υπάρχουν επίσης πίνακας αρχαιοελληνικών γραμματικών όρων παρμένος από το Griechische Lesebuch του U. von Wilamowitz (σ. 382 κ.ε.) και πίνακας με τα πιο κοινόχρηστα αρχαιοελληνικά μέτρα και σταθμά.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Τα παραδείγματα προέρχονται από τη γραμματεία της κλασικής εποχής, τόσο από πεζά όσο και από ποιητικά κείμενα. Στο μέρος της γραμματικής τα παραδείγματα είναι πλαστά. Στο μέρος της σύνταξης είναι συνήθως συντομευμένα, ενώ οι κειμενικές παραπομπές τους δίνονται στο τέλος του βιβλίου σε ειδικό πίνακα. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρέχεται γερμανική ή λατινική μετάφραση ολόκληρης ή μέρους της παραδειγματικής φράσης.
• Βιβλιογραφικές παραπομπές και βιβλιογραφικός κατάλογος δεν υπάρχουν.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Πρόκειται για σχολικό εγχειρίδιο που γράφτηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, διατήρησε όμως τη θέση του στο γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα για πολλές δεκαετίες χάρη στη σαφήνειά του και τη συστηματική παρουσίαση του υλικού.
• Αν και δεν υπάρχουν βιβλιογραφικές αναφορές, είναι φανερό ότι το βιβλίο απηχεί και συμπυκνώνει την παλιότερη γραμματική παράδοση που ανάγει τις ρίζες της στις πρώτες θεωρητικές καταγραφές των φιλολόγων της ελληνιστικής εποχής.

Παρουσίαση: Κ. Ιακωβίδης

Repetitorium der griechischen Syntax
Menge H.
9η έκδ. αναθεωρημένη. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Ανατ. 1999, [1878] 1961

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Επίτομο εγχειρίδιο (264 σελ.). Οι σελίδες είναι τυπωμένες με κανονικό διάστιχο και τυπογραφικά στοιχεία κανονικού μεγέθους. Για τις σημειώσεις που ενσωματώνονται στο κείμενο χρησιμοποιούνται μικρότερα τυπογραφικά στοιχεία.
• Ο χωρισμός του βιβλίου σε κεφάλαια και παραγράφους δηλώνεται με τη χρησιμοποίηση στους τίτλους τυπογραφικών στοιχείων έντονων και μεγαλύτερου μεγέθους. Έντονα ή πιο αραιά τυπογραφικά στοιχεία χρησιμοποιούνται επίσης και ως υπογράμμιση λέξεων ορολογίας.
• Οι παράγραφοι στα δύο μέρη των ερωτήσεων-ασκήσεων και των απαντήσεων αριθμούνται με τον ίδιο τρόπο, έτσι ώστε η αντιστοίχιση να είναι εύκολη για τον αναγνώστη.
• Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν πίνακας γερμανικών ή λατινικών όρων (Deutsches Wortverzeichnis) και πίνακας ελληνικών λέξεων (Griechisches Wortverzeichnis).

2. Περιεχόμενα

• Η γλωσσική περιγραφή είναι συστηματική (σπανιότερα όμως γίνονται και συγκρίσεις με συντάξεις της λατινικής ή αναφορές σε προγενέστερες φάσεις της αρχαίας ελληνικής γραμματείας) και καλύπτεται το σύνολο των συντακτικών φαινομένων.
• Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο τίθενται θεωρητικά ερωτήματα σχετικά με τη σύνταξη της αρχαίας ελληνικής και δίνονται ασκήσεις μετάφρασης (από τα αρχαία ελληνικά στα γερμανικά ή το αντίστροφο), ενώ στο δεύτερο παρέχονται οι απαντήσεις. Οι ερωτήσεις/ασκήσεις του πρώτου μέρους δίνονται σε αριθμημένες παραγράφους που βρίσκουν την αντιστοιχία τους στο δεύτερο μέρος των απαντήσεων, ενώ όλο το υλικό των παραγράφων κατανέμεται σε κεφάλαια που εξετάζουν ξεχωριστά τα διάφορα συντακτικά φαινόμενα.
• Η οργάνωση του υλικού και η παρουσίασή του αποδεικνύεται ιδιαίτερα εύχρηστη, καθώς συνοδεύεται στο τέλος του εγχειριδίου από τους δύο πίνακες ορολογίας και ελληνικών λέξεων.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Τα παραδείγματα πλαστά, απλουστευμένα ή αυτούσια προέρχονται από τη γραμματεία της κλασικής εποχής, και ειδικότερα από πεζά κείμενα. Κειμενικές παραπομπές δεν δίνονται. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρέχεται γερμανική ή λατινική μετάφραση ολόκληρης ή μέρους της παραδειγματικής φράσης.
• Ο χαρακτήρας του βιβλίου καθορίζεται από τον στόχο της εξάσκησης στην ευθεία και αντίστροφη μετάφραση και γι' αυτό οι ασκήσεις αποτελούν βασικό στοιχείο του.
• Βιβλιογραφικές παραπομπές και βιβλιογραφικός κατάλογος δεν υπάρχουν.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Πρόκειται για σχολικό εγχειρίδιο που γράφτηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, οι συνεχείς επανεκδόσεις του όμως στον 20ο αιώνα οφείλονται στην επιτυχία που είχε ως βοήθημα για την εκμάθηση της σύνταξης της αρχαίας ελληνικής. Αν και δεν υπάρχουν βιβλιογραφικές παραπομπές, είναι φανερό ότι το βιβλίο απηχεί την παλιότερη γραμματική παράδοση. Οι τελευταίοι αναθεωρητές της έκδοσης, ωστόσο, οργάνωσαν την ύλη στα πρότυπα πιο σύγχρονων αντίστοιχων εγχειριδίων.

Παρουσίαση: Κ. Ιακωβίδης

A Greek Grammar for Colleges
Smyth H.W.
Έκδ. αναθεωρημένη. Harvard: University Press. Ανατ. 1984, [1920] 1956

Προσβάσιμο και στην ηλεκτρονική διεύθυνση: http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a1999.04.006 & http://icarus.umkc.edu/sandbox/perseus/smyth_eng/index.html

Προσβάσιμο και σε αρχείο PDF μεγέθους 16 ΜΒ από τη διεύθυνση: http://www.textkit.com/learn/ID/142/author_id/63/

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Επίτομο εγχειρίδιο (xviii + 784 σελ.). Οι σελίδες είναι πυκνογραμμένες με μικρό διάστιχο ενώ τα τυπογραφικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται στο κυρίως κείμενο είναι κανονικού μεγέθους. Για τις σημειώσεις που ενσωματώνονται στο κείμενο χρησιμοποιούνται πολύ μικρότερα τυπογραφικά στοιχεία. Για τα κλιτικά παραδείγματα της γραμματικής χρησιμοποιούνται επίσης μικρότερου μεγέθους και έντονα τυπογραφικά στοιχεία ενώ για τα παραδείγματα της σύνταξης χρησιμοποιούνται πλάγια. Έντονα τυπογραφικά στοιχεία χρησιμοποιούνται επίσης και ως υπογράμμιση λέξεων ορολογίας.
• Το βιβλίο χωρίζεται σε μέρη, κεφάλαια, ενότητες και παραγράφους, οι οποίες αριθμούνται. Εκτός από τους πίνακες των κλιτικών παραδειγμάτων στο μέρος της γραμματικής, κάποιοι εποπτικοί πίνακες υπάρχουν και στο μέρος της σύνταξης.
• Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν πίνακας αγγλικής ορολογίας (English Index) και πίνακας ελληνικών λέξεων (Greek Index).
• Το έργο του Smyth είναι προσβάσιμο και στο διαδίκτυο, στην ηλεκτρονική διεύθυνση: http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a1999.04.006. Το κείμενο έχει τη μορφή ιστοσελίδας και υπάρχει η δυνατότητα αναζήτησης θεμάτων μέσω του καταλόγου των περιεχομένων. Επίσης υπάρχει η δυνατότητα αποθήκευσης και εκτύπωσης της ιστοσελίδας. Για τη εμφάνιση των αρχαιοελληνικών χαρακτήρων είναι απαραίτητη η γραμματοσειρά Arial Unicode MS.
• Προσβάσιμο και σε αρχείο PDF μεγέθους 16 ΜΒ από τη διεύθυνση: http://www.textkit.com/learn/ID/142/author_id/63/ H πρόσβαση είναι ελεύθερη και υπάρχει δυνατότητα αποθήκευσης και εκτύπωσης του αρχείου.

2. Περιεχόμενα

• Η γλωσσική περιγραφή είναι συστηματική (λαμβάνονται όμως υπόψη και τα πορίσματα της ιστορικής γλωσσολογίας έως τον χρόνο της δεύτερης αναθεωρημένης έκδοσης του 1920, σύμφωνα με τη δήλωση του ίδιου του συγγραφέα, χωρίς όμως να συζητιούνται προβλήματα, αντίθετες απόψεις κτλ.) και καλύπτει το σύνολο των γραμματικών και συντακτικών φαινομένων, η ανάλυσή των οποίων είναι εξαντλητική. Το κεφάλαιο της παραγωγής, αντίθετα, είναι πιο σύντομο.
• Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: το πρώτο αφορά τη φωνολογία της αρχαίας ελληνικής (χωρίς να γίνεται όμως λόγος για το θέμα της προσωδίας), το δεύτερο τη μορφολογία, το τρίτο την παραγωγή και το τέταρτο τη σύνταξη και τα σχήματα λόγου. Στην εισαγωγή που προτάσσεται δίνεται μια σύντομη επισκόπηση της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας καθώς και σύντομος βιβλιογραφικός πίνακας και πίνακας συντομογραφιών.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Η τεκμηρίωση των φαινομένων γίνεται με πληθώρα παραδειγμάτων, τα οποία προέρχονται από τη γραμματεία κυρίως της αρχαϊκής και της κλασικής εποχής, τόσο από πεζά όσο και από ποιητικά κείμενα όλων των διαλέκτων. Στο μέρος της γραμματικής γίνεται παραπομπή απλώς στον συγγραφέα ή γίνεται ειδολογική ή διαλεκτική σήμανση ενός γραμματικού τύπου (π.χ. ποιητικός, δωρικός τύπος), ενώ στο κεφάλαιο της σύνταξης δίνονται ακριβείς κειμενικές παραπομπές. Τα παραδείγματα συνοδεύονται πάντοτε από αγγλική μετάφραση ολόκληρης ή μέρους της παραδειγματικής φράσης.
• Βιβλιογραφικές παραπομπές δεν ενσωματώνονται στο κείμενο, δίνονται ωστόσο δύο μικροί βιβλιογραφικοί κατάλογοι με επιλεγμένη βιβλιογραφία, ο δεύτερος συνταγμένος από τον αναθεωρητή του έργου G. M. Messing.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Πρόκειται για έργο το οποίο, παρά την ηλικία του, εξακολουθεί να διατηρεί τον χαρακτηρισμό του ως έργου αναφοράς, κυρίως στον χώρο της αγγλoσαξονικής φιλολογίας. Αυτό οφείλεται αφενός στην εξαντλητικότητα της πραγμάτευσης των φαινομένων και αφετέρου στη σαφήνεια με την οποία αυτά παρουσιάζονται, ιδιότητες που του δίνουν το δικαίωμα να απευθύνεται τόσο σε φοιτητές όσο και σε ειδικούς.
• Ο Smyth στο έργο του προσπάθησε να εκμεταλλευτεί όλα τα γνωστά μέχρι το 1920 πορίσματα της ιστορικής γλωσσολογίας, καθώς επίσης και όλη την ειδική βιβλιογραφία εκείνης της εποχής (αν και αποφεύγει τις βιβλιογραφικές παραπομπές), γεγονός που διαμόρφωσε σημαντικά την τελική μορφή της παρουσίασής του.
• Η αναθεώρηση του 1956 από τον G. M. Messing, παρά την αναγνωρισμένη αναγκαιότητά της, υπήρξε πολύ περιορισμένη, επειδή μια αντιμετώπιση του έργου με βάση πιο πρόσφατα μοντέλα γλωσσικής ανάλυσης της θεωρητικής γλωσσολογίας ή νεότερες απόψεις της ιστορικής γλωσσολογίας, θα σήμαινε ριζικές αλλαγές σε πολλά επιμέρους σημεία του.

Παρουσίαση: Κ. Ιακωβίδης

Morphologie historique du grec
Chantraine P.
2η έκδ. αναθεωρημένη. Παρίσι: Klincksieck. Ανατ. 2002, [1945] 1961

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• xiv + 355 σελίδες με υποσελίδιες σημειώσεις.
• Η ύλη κατανέμεται σε κεφάλαια, παράλληλα όμως χρησιμοποιείται και συνεχόμενη αρίθμηση των παραγράφων. Στο τέλος των παραγράφων ακολουθούν συνήθως παρατηρήσεις, τυπωμένες με μικρότερα τυπογραφικά στοιχεία, στις οποίες παρουσιάζονται σπανιότερα φαινόμενα ή διαλεκτικές ιδιομορφίες.
• Στην αρχή του τόμου προτάσσεται πρόλογος του συγγραφέα, συνοπτικό βιβλιογραφικό σημείωμα και πίνακας συντομογραφιών, ενώ στο τέλος επιτάσσονται δύο ευρετήρια, το πρώτο μυκηναϊκών και το δεύτερο αρχαιοελληνικών λέξεων.

2. Περιεχόμενα

• Το συγκεκριμένο έργο του Chantraine, όπως δηλώνει και ο τίτλος του, δεν στοχεύει να περιγράψει την ιστορική εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής σε όλα τα επίπεδα της γλωσσικής ανάλυσης· περιορίζεται μόνο στο επίπεδο της μορφολογίας.
• Στα δύο κεφάλαια της σύντομης εισαγωγής περιγράφεται η σχέση της αρχαίας ελληνικής με την ινδοευρωπαϊκή, και χαρτογραφούνται οι αρχαιοελληνικές διάλεκτοι, ενώ η κυρίως ύλη κατανέμεται σε δύο μέρη, που εξετάζουν αντίστοιχα τη μορφολογία του ονόματος το πρώτο (ουσιαστικό, επίθετο, αντωνυμία, αριθμητικό, αλλά και επιρρήματα που προέκυψαν από την επιρρηματική χρήση πτώσεων), και τη μορφολογία του ρήματος το δεύτερο.
• [Στην ελληνική μετάφραση του έργου διατηρούνται τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά του γαλλικού πρωτοτύπου, ενώ χρησιμοποιούνται πλάγια τυπογραφικά στοιχεία για να δηλωθούν οι αρχαιοελληνικές λέξεις, που στο γαλλικό πρωτότυπο εύκολα διακρίνονταν από το υπόλοιπο κείμενο. Η μετάφραση είναι αρκετά ακριβής και σαφής· για τον έλληνα όμως σπουδαστή είναι ίσως λίγο ανοίκεια η ορολογία (και συνακόλουθα η κατηγοριοποίηση του υλικού), και δεν συμπίπτει πάντοτε με τις ελληνόγλωσσες γραμματικές της αρχαίας ελληνικής. Αυτό αφορά κυρίως στους όρους «θεματικός» και «αθέματος» των οποίων γίνεται εκτεταμένη χρήση, επειδή οι κλίσεις των ονομάτων και κάποιοι χρόνοι του ρήματος (ενεστώτας και αόριστος) κατηγοριοποιούνται με βάση την ύπαρξη ή όχι «θεματικού φωνήεντος».]

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Μέθοδος του Chantraine στο συγκεκριμένο έργο του είναι η ιστορικοσυγκριτική: παρακολουθεί τη μορφολογική εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής και των επιμέρους διαλέκτων της από τον Όμηρο έως την γλώσσα της Καινής Διαθήκης, αντλώντας υλικό όχι μόνο από γραμματειακές, αλλά και από επιγραφικές πηγές. Στη δεύτερη, αναθεωρημένη, έκδοση του εγχειριδίου αξιοποιήθηκε και αρκετό γλωσσικό υλικό που προέκυψε από την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄ των μυκηναϊκών πινακίδων. Τα αρχαιοελληνικά μορφήματα συγκρίνονται επίσης με εκείνα άλλων ινδοευρωπαϊκών γλωσσών και ανάγονται στις ινδοευρωπαϊκές ρίζες τους, όπως αυτές έχουν ανασυσταθεί με τις μελέτες της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας. Παράλληλα, γίνονται αρκετά συχνά συγκρίσεις και με τη μορφολογία της νέας ελληνικής.
• Στις περιπτώσεις που παρατίθενται σπάνιοι, ποιητικοί ή διαλεκτικοί τύποι δίνεται πάντοτε παραπομπή στην αντίστοιχη γραμματειακή ή επιγραφική πηγή, απ' όπου αντλούνται.
• Ο βιβλιογραφικός πίνακας που παρατίθεται στην αρχή του τόμου είναι αρκετά συνοπτικός· ωστόσο ο Chantraine παραπέμπει συστηματικά στο έργο άλλων μελετητών, όταν υιοθετεί τις ερμηνείες τους για την εξέλιξη των μορφολογικών φαινομένων.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Το έργο του Chantraine απευθύνεται κυρίως σε σπουδαστές της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και στοχεύει να αποτελέσει εισαγωγικό εγχειρίδιο, όπως και το αντίστοιχο έργο του M. Ernout Morphologie historique du latin, με το οποίο αποτελεί ζευγάρι στην ίδια εκδοτική σειρά.
• Το έργο του Chantraine εντάσσεται στην παράδοση της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας, σε σπουδαία έργα της οποίας στηρίζεται, όπως η Griechische Grammatik του Ed. Schwyzer. Σημαντική όμως είναι και η προσωπική και πρωτότυπη συνεισφορά του Chantraine στη μελέτη της ιστορικής μορφολογίας της αρχαίας ελληνικής, κυρίως στην περιοχή της ομηρικής γλώσσας, την οποία μελέτησε ειδικότερα στο εξαιρετικό έργο του Grammaire homérique (I. Phonétique et morphologie, II. Syntaxe, Παρίσι: Klincksieck ³1958-63). Πλούσιο επίσης διαλεκτικό υλικό αντλείται από συλλογές επιγραφών και γραμματικές των αρχαιοελληνικών διαλέκτων, όπως τα έργα των F. Bechtel (Die griechischen Dialekte, I-III, Βερολίνο 1921-24), C. D. Buck (The Greek Dialects, Σικάγο 1955), A. Thumb, E. Kieckers και A. Scherer (Handbuch der griechischen Dialekte, I-II, Χαϊδελβέργη 1932 & 1959).
• Το έργο, χωρίς να επιδιώκει να είναι εξαντλητικό, λόγω και του εισαγωγικού χαρακτήρα του, είναι ωστόσο εξαιρετικά περιεκτικό και λεπτομερές. Επιχειρεί να παρακολουθήσει και να ερμηνεύσει τις μορφολογικές εξελίξεις της αρχαίας ελληνικής σε ένα τεράστιο, όχι μόνο χρονικό, αλλά και γεωγραφικό εύρος, αντλώντας υλικό απ' όλες τις αρχαιοελληνικές διαλεκτικές περιοχές. Παρά την πλούσια ύλη του, είναι ωστόσο εξαιρετικά εύχρηστο, χάρη στη μεθοδική κατάταξη του υλικού και τα ευρετήρια που υπάρχουν στο τέλος του τόμου.
• Μαζί με την Historische Grammatik des Griechischen. Laut- und Formenlehre του H. Rix, η οποία καλύπτει, πέρα από τη μορφολογία, και την περιοχή της φωνολογίας, αποτελούν τα καλύτερα εισαγωγικά εγχειρίδια ιστορικής γραμματικής της αρχαίας ελληνικής. Την επιτυχία του έργου του Chantraine ως εισαγωγικού εγχειριδίου μαρτυρεί και το γεγονός ότι εκτός των ελληνικών έχει μεταφραστεί επίσης στα ισπανικά (Morfología histórica del griego, ισπ. μτφρ. A. Espinosa, Reus: Avesta, 1974) και στα ιταλικά (Morfologia storica della lingua greca, ιταλ. μτφρ. D. Pieraccioni, Messina & Φλωρεντία: D'Anna, 1975).

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας

Greek Grammar
Goodwin W.W.
2η έκδ. αναθεωρημένη και επαυξημένη. Βοστόνη: Ginn & Co. Ανατ. Λονδίνο: Bristol Classical Press, 1997, [1879] 1900

Και σε ηλεκτρονική μορφή αρχείου PDF μεγέθους 8.5 MB στη διεύθυνση: http://www.textkit.com/learn/ID/100/author_id/38/

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Η Greek Grammar του Goodwin έχει χρησιμοποιηθεί επανειλημμένα στις αγγλόφωνες χώρες ως σχολικό εγχειρίδιο, αντικαθιστώντας το παλιότερο αντίστοιχο έργο των J. Hadley και Fr. Allen A Greek Grammar for Schools and Colleges (Νέα Υόρκη, [1860] 1884)· και η ίδια όμως έχει πλέον αντικατασταθεί από την Greek Grammar του H. W. Smyth. Η δεύτερη έκδοση (1900) του έργου του Goodwin είναι επαυξημένη σε σημαντικό βαθμό μορφή της πρώτης (1879), η οποία με τη σειρά της βασίστηκε σε παλιότερο εγχειρίδιο του συγγραφέα με τίτλο Elementary Greek Grammar (1870).
• Το 1930 το έργο του Goodwin υπέστη εκτεταμένη αναθεώρηση από τον C. B. Gulick ο οποίος προχώρησε ακόμη και σε αναδιάταξη της ύλης σε κάποια σημεία, με αποτέλεσμα να προκύψει ένα σχεδόν καινούριο έργο. Παρά την αναθεώρησή της όμως, η Greek Grammarτου Goodwin εξακολουθεί να ανατυπώνεται και στην πρωτότυπη μορφή της (τελευταία ανατύπωση 1997), η οποία αποτελεί και το αντικείμενο της παρούσας περιγραφής.
• xxxvi + 451 σελίδες με προμετωπίδες στο επάνω περιθώριο, όπου αναγράφεται στην αριστερή σελίδα ο τίτλος του κεφαλαίου και στη δεξιά ο τίτλος της ενότητας. Με πλάγια στοιχεία τυπώνονται τα αρχαιοελληνικά παραθέματα και η αγγλική μετάφρασή τους, ενώ κάποιες λέξεις σ' αυτά επισημαίνονται με αραίωση των γραμμάτων. Τα πλάγια στοιχεία χρησιμοποιούνται και για την επισήμανση της συντακτικής ορολογίας.
• Η ύλη κατανέμεται σε πέντε μέρη, τα οποία με τη σειρά τους επιμερίζονται σε κεφάλαια και ενότητες, παράλληλα όμως υπάρχει και συνεχόμενη αρίθμηση των παραγράφων, με βάση την οποία γίνονται οι εσωτερικές παραπομπές.
• Η Greek Grammar του Goodwin είναι ελεύθερα προσβάσιμη και στο διαδίκτυο σε μορφή αρχείου PDF μεγέθους 8.5 MB από τη διεύθυνση: http://www.textkit.com/learn/ID/100/author_id/38/ H πρόσβαση είναι ελεύθερη και υπάρχει δυνατότητα αποθήκευσης και εκτύπωσης του αρχείου.

2. Περιεχόμενα

• Η Greek Grammar του Goodwin αποτελεί εισαγωγικό εγχειρίδιο που απευθύνεται σε μαθητές και φοιτητές και η περιγραφή της καλύπτει το σύνολο της γραμματικής και της σύνταξης της αρχαίας ελληνικής, παρέχοντας και κάποια στοιχεία μετρικής. Επειδή προορίζεται για σχολική χρήση, περιορίζεται κυρίως στην περιγραφή της αττικής διαλέκτου, ικανοποιητικά ωστόσο περιγράφονται επίσης οι ιδιοτυπίες άλλων διαλέκτων και η λογοτεχνική γλώσσα του Ομήρου, των λυρικών και του Ηροδότου.
• Στην αρχή του τόμου προτάσσεται ο πρόλογος (στον οποίο ο Goodwin εκθέτει τον προβληματισμό του για τη μέθοδο διδασκαλίας της γραμματικής και επισημαίνει τα σημεία που υπέστησαν αναθεώρηση στην έκδοση του 1900), τα περιεχόμενα, πίνακας που παραλληλίζει τις παραγράφους της έκδοσης του 1900 με εκείνες της έκδοσης του 1879, και πίνακας με τις συντομογραφίες των αρχαίων συγγραφέων και των έργων που παρατίθενται. Στο τέλος, δίνεται σε παράρτημα κατάλογος με τους αρχικούς χρόνους των ρημάτων, και ακολουθούν ευρετήρια ελληνικών και αγγλικών λέξεων.
• Μετά τη σύντομη εισαγωγή για την ελληνική γλώσσα και τις διαλέκτους της, η κυρίως ύλη του εγχειριδίου μοιράζεται σε πέντε μέρη που κατά σειρά περιέχουν: τη φωνολογία, την κλίση των ονομάτων και των ρημάτων, τον σχηματισμό των λέξεων, τη σύνταξη και τη μετρική της αρχαίας ελληνικής. Απουσιάζουν στοιχεία συντακτικής υφολογίας. Το μέρος της σύνταξης βασίζεται στο αναλυτικότερο έργο του Goodwin Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb και ακολουθεί την άρθρωση του.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Η μέθοδος παρουσίασης του υλικού είναι κυρίως συστηματική, στοχεύοντας στη συστηματική κατάταξη των φαινομένων και την αναλυτική περιγραφή τους. Παράλληλα όμως ενδιαφέρει και η ιστορική προοπτική, καθώς δίνονται στοιχεία για την εξέλιξη της γλώσσας από τον Όμηρο έως τον 4. αι. π.Χ. περίπου και για τις ιδιοτυπίες των διαλέκτων της αρχαίας ελληνικής.
• Τα παραδείγματα είναι ιδιαίτερα πλούσια, συνοδεύονται πάντοτε από παραπομπή στο κείμενο από το οποίο αποσπάστηκαν και από μετάφραση.
• Επειδή πρόκειται για σχολικό εγχειρίδιο δεν παρέχεται βιβλιογραφία.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Παρότι πρόκειται για σχολικό εγχειρίδιο, το έργο του Goodwin είναι εξαιρετικά περιεκτικό και λεπτομερές στην περιγραφή των φαινομένων. Τα μέρη της γραμματικής είναι αρκετά εύχρηστα, εξαιτίας της μεθοδικής άρθρωσης των ενοτήτων τους και του μεγάλου αριθμού πινάκων. Το μέρος της σύνταξης, όπως σημειώθηκε, ακολουθεί την αρκετά πρωτότυπη άρθρωση του αναλυτικότερου έργου του Goodwin Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb. Η συγκεκριμένη όμως άρθρωση είναι ίσως αρκετά περίπλοκη για τον μαθητή ή τον φοιτητή, κυρίως στο κεφάλαιο για τη σύνταξη των εγκλίσεων. Παρόλα αυτά, το έργο του Goodwin παραμένει, παρά την παλαιότητά του, ένα εγχειρίδιο αξιόπιστο και χρήσιμο, πράγμα που πιστοποιείται και από τις συνεχείς ανατυπώσεις του καθ' όλη τη διάρκεια του 20^ου αι.
• Για τη συγγραφή του εγχειριδίου του ο Goodwin έλαβε υπόψη του ανάλογα παλιότερα εγχειρίδια, όπως το αγγλικό των J. Hadley και Fr. Allen A Greek Grammar for Schools and Colleges, αλλά και αρκετά γερμανικά: G. Curtius, Griechische Schulgrammatik (αναθεωρήθηκε από τον B. Gerth, Πράγα, [1852] 1873), A. Kaegi, Kurzgefasste Griechische Schulgrammatik (Ζυρίχη, 1884), Ε. Koch, GriechischeSchulgrammatik (Λιψία, 1866-9).

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας

Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb
Goodwin W.W.
Αναθεωρημένη και επαυξημένη έκδ. Βοστόνη, Νέα Υόρκη & Λονδίνο: Ginn & Co. Ανατ. Λονδίνο: Bristol Classical Press, 1998, [1860] 1889

Και σε ηλεκτρονική μορφή στη διεύθυνση: http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0065

Προσβάσιμο και σε μορφή αρχείου PDF μεγέθους 10.4 MB από τη διεύθυνση: http://www.textkit.com/learn/ID/127/author_id/38/

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Το έργο του W. W. Goodwin Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb στην έκδοση του 1889 αποτελεί αναθεωρημένη και επαυξημένη, σε ευρεία κλίμακα, έκδοση ενός ομότιτλου μικρότερου εγχειριδίου που ο συγγραφέας είχε κυκλοφορήσει το 1860 (με μικρή αναθεώρηση και επαύξηση επανεκδόθηκε το 1865). Η έκταση της αναθεώρησης στην έκδοση του 1889 καταδεικνύεται και μόνο από το γεγονός ότι σχεδόν διπλασιάστηκε ο αριθμός των σελίδων: από 284 έγιναν 464. Η έκδοση του 1889 επανεκδόθηκε με διορθώσεις και ελάχιστες προσθήκες το 1897 και έκτοτε έχει γνωρίσει συνεχείς ανατυπώσεις με πιο πρόσφατη αυτή του 1998 (Λονδίνο: Bristol Classical Press).
• xxxii + 464 + 8 σελίδες με υποσελίδιες σημειώσεις, και προμετωπίδες στο επάνω περιθώριο, όπου αναγράφεται ο τίτλος των κεφαλαίων και των επιμέρους ενοτήτων. Τα αρχαιοελληνικά παραθέματα τυπώνονται με πλάγια στοιχεία, ενώ κάποιες λέξεις σ' αυτά επισημαίνονται με αραίωση των γραμμάτων. Τα πλάγια στοιχεία χρησιμοποιούνται και για την εκτύπωση της αγγλικής μετάφρασης των παραθεμάτων, καθώς και για την επισήμανση της συντακτικής ορολογίας.
• Η ύλη κατανέμεται σε κεφάλαια και επιμέρους ενότητες, παράλληλα όμως υπάρχει και συνεχόμενη αρίθμηση των παραγράφων, με βάση την οποία γίνονται οι εσωτερικές παραπομπές. Σε κάθε παράγραφο προηγείται η θεωρία και συνήθως ακολουθούν τα παραδείγματα.
• Το έργο του Goodwin διατίθεται και σε ηλεκτρονική μορφή στο διαδίκτυο στη διεύθυνση: http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0065. Το κείμενο έχει τη μορφή ιστοσελίδας και κάθε ιστοσελίδα περιέχει μία από τις αριθμημένες παραγράφους της έντυπης έκδοσης· από τον αναλυτικό πίνακα περιεχομένων μπορεί να εντοπίσει κανείς την παράγραφο που τον ενδιαφέρει. Η πρόσβαση είναι ελεύθερη με δυνατότητα αντιγραφής, αποθήκευσης ή εκτύπωσης της ιστοσελίδας. Για τη εμφάνιση των αρχαιοελληνικών χαρακτήρων είναι απαραίτητη η γραμματοσειρά Arial Unicode MS.
• Προσβάσιμο και σε αρχείο PDF μεγέθους 10.4 MB στη διεύθυνση: http://www.textkit.com/learn/ID/127/author_id/38/ H πρόσβαση είναι ελεύθερη και υπάρχει δυνατότητα αποθήκευσης και εκτύπωσης του αρχείου, λείπουν όμως από το κείμενο οι σελίδες 195-196, 411 και 413.

2. Περιεχόμενα

• Το έργο του Goodwin έχει εξειδικευμένο χαρακτήρα: περιορίζεται, όπως δηλώνει ο τίτλος του, στην περιγραφή της σύνταξης των χρόνων και των εγκλίσεων του αρχαιοελληνικού ρήματος. Ωστόσο, κατά την αναλυτική παρουσίαση της λειτουργίας των εγκλίσεων μελετάται λεπτομερώς η εισαγωγή και η εκφορά των προτάσεων, με αποτέλεσμα να καλύπτεται σε σημαντικό βαθμό και η θεωρία της πρότασης. Χρονικά το έργο καλύπτει την αρχαιοελληνική σύνταξη από τον Όμηρο έως το τέλος της κλασικής εποχής (τέλη του 4. αι. π.Χ.).
• Στην αρχή του τόμου προτάσσονται οι πρόλογοι της αναθεωρημένης έκδοσης του 1889 και της επανέκδοσης του 1897, καθώς και αναλυτικά περιεχόμενα. Στον πρώτο πρόλογο, που είναι και ο εκτενέστερος, ο συγγραφέας αναπτύσσει τις μεθοδολογικές αρχές που κατευθύνουν το έργο του και επισκοπεί, σχολιάζοντάς την συνοπτικά, τη βιβλιογραφία, κυρίως αυτή που παρουσιάστηκε στο μεσοδιάστημα ανάμεσα στην πρώτη και στην αναθεωρημένη έκδοση.
• Στο τέλος του τόμου ακολουθούν έξι παραρτήματα στα οποία εξετάζονται ειδικότερες πλευρές της θεωρίας που προηγήθηκε, και τρεις πίνακες: (α) αρχαιοελληνικών παραθεμάτων, (β) αρχαιοελληνικών λέξεων και (γ) αγγλικών λέξεων. Οι οκτώ τελευταίες σελίδες του βιβλίου, με καινούρια σελιδαρίθμηση (1-8), περιέχουν πίνακα στον οποία παραλληλίζονται οι παράγραφοι της νεώτερης έκδοσης με εκείνες της παλαιότερης.
• Η κυρίως ύλη του έργου μοιράζεται σε επτά κεφάλαια: το πρώτο περιλαμβάνει μια γενική θεώρηση των εγκλίσεων, ενώ τα υπόλοιπα πραγματεύονται κατά σειρά τη χρήση και τη σημασία των χρόνων του ρήματος, τη σύνταξη του μορίου ἄν, τη χρήση και τη σημασία των ρηματικών εγκλίσεων, τη σύνταξη των μετοχών, του απαρεμφάτου και των ρηματικών επιθέτων σε -τέος. Η περιγραφή των φαινομένων είναι εξαιρετικά αναλυτική και λεπτομερής, ενώ πλούσια είναι τα παραθέματα που χρησιμοποιούνται για την τεκμηρίωση της θεωρίας.
• Το εκτενέστερο και πιο πρωτότυπο είναι το τέταρτο κεφάλαιο για τη λειτουργία και τη σημασία των εγκλίσεων, στο οποίο εξετάζεται διεξοδικά η εισαγωγή και η εκφορά των προτάσεων, ανεξάρτητων και εξαρτημένων. Οι τέσσερις πρώτες ενότητες του κεφαλαίου περιγράφουν τη λειτουργία των εγκλίσεων στο πλαίσιο των ανεξάρτητων προτάσεων με εξαίρεση τη χρήση της οριστικής η οποία δεν παρουσιάζει ιδιαιτερότητες και για την οποία αρκούν όσα ειπώθηκαν στο αρχικό γενικό κεφάλαιο. Συγκεκριμένα, εξετάζεται (α) η χρήση της δυνητικής οριστικής και ευκτικής, (β) της προστακτικής και της υποτακτικής σε προτροπές και απαγορεύσεις, καθώς και οι συντάξεις: μὴ και μὴ οὐ με υποτακτική ή οριστική για να δηλωθεί επιφύλαξη και ὅπως ή ὅπως μὴ με οριστική μέλλοντα ή υποτακτική, (γ) η απορηματική υποτακτική και η χρήση υποτακτικής σε θέση οριστικής μέλλοντα στον Όμηρο και τέλος (δ) η σύνταξη οὐ μὴ με υποτακτική ή οριστική μέλλοντα.
• Στις επόμενες πέντε ενότητες περιγράφεται η εισαγωγή και εκφορά των εξαρτημένων προτάσεων οι οποίες κατατάσσονται με κριτήριο όχι τη σημασία ή τη λειτουργία τους, αλλά την εισαγωγή τους. Ειδικότερα, εξετάζονται (α) οι τελικές προτάσεις και κάθε είδους αντικειμενική πρόταση που εισάγεται με τους συνδέσμους ἵνα, ὡς, ὅπως, ὄφρα, και μὴ, όπως οι ενδοιαστικές και κάποιες πλάγιες ερωτηματικές· (β) οι υποθετικές προτάσεις, τις οποίες ο Goodwin ταξινομεί με δικό του τελείως πρωτότυπο τρόπο· (γ) οι αναφορικές προτάσεις και μαζί τους οι χρονικές και συμπερασματικές, επειδή εισάγονται κυρίως με αναφορικά επιρρήματα ή αναφορικά εμπρόθετα· (δ) η χρήση των εγκλίσεων στον πλάγιο λόγο· (ε) οι αιτιολογικές προτάσεις. Η τελευταία ενότητα αφιερώνεται στους τρόπους με τους εκφέρεται στα αρχαία ελληνικά η ευχή.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Η μέθοδος προσέγγισης του υλικού είναι κυρίως συστηματική και περιγραφική: ενδιαφέρει η συστηματική ταξινόμηση και η λεπτομερής περιγραφή και τεκμηρίωση της σύνταξης των ρηματικών χρόνων και εγκλίσεων. Το βασικό προτέρημα της περιγραφής του Goodwin είναι ότι επιθυμεί να μείνει όσο γίνεται πιο εμπειρική και επαγωγική, και να αναχθεί σε γενικότερα συμπεράσματα με βάση τα δεδομένα που προσφέρουν τα κείμενα, χρησιμοποιώντας για το σκοπό αυτό και στατιστικά δεδομένα. Αυτό σημαίνει πως αποφεύγει να χρησιμοποιεί προκαταβολικά γενικές θεωρίες που επιχειρούν να εξορθολογίσουν τη σύνταξη προσαρμόζοντας εκβιαστικά το υλικό σε προκατασκευασμένες ιδέες.
• Παράλληλα όμως, από το έργο του Goodwin δεν λείπει και η ιστορική προοπτική, αφού επιχειρεί με την περιγραφή του να καλύψει την περίοδο από τον Όμηρο έως περίπου το τέλος του 4. αι. π.Χ.· οι αναφορές σε μεταγενέστερες εξελίξεις είναι σπανιότερες. Για τον σκοπό αυτό, εντοπίζονται οι ιστορικές εξελίξεις στον χώρο της αρχαιοελληνικής σύνταξης και επισημαίνονται συστηματικά οι συντακτικές ιδιαιτερότητες που εμφανίζονται στο πλαίσιο ενός λογοτεχνικού είδους ή ενός συγγραφέα, όπως η χρήση της υποτακτικής αντί οριστικής μέλλοντα στο ομηρικό έπος ή οι ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η σύνταξη του Ξενοφώντα ως προς τη χρήση των τελικών συνδέσμων ὡς, ὡς ἄν, και ὅπως ἄν.
• Τα παραδείγματα που χρησιμοποιούνται για την τεκμηρίωση της θεωρίας είναι εξαιρετικά πλούσια και υπερβαίνουν, κατά δήλωση του ίδιου του Goodwin, τις 4.800, χωρίς να συμπεριληφθούν τα παραθέματα στα έξι παραρτήματα. Τα παραδείγματα παρατίθενται πάντοτε αυτούσια και με παραπομπή στο αρχαίο κείμενο, ενώ, κατά κανόνα, συνοδεύονται από αγγλική μετάφραση. Εξαιρετικά χρήσιμος είναι ο πίνακας των παραθεμάτων στο τέλος του βιβλίου που καθιστά την πραγματεία του Goodwin έργο αναφοράς.
• Συγκεντρωτικός πίνακας βιβλιογραφίας δεν υπάρχει, στον πρόλογό του όμως ο συγγραφέας παρουσιάζει και αξιολογεί τα βασικά έργα στα οποία στηρίχτηκε. Βιβλιογραφία παρέχεται και με τη μορφή υποσελίδιων σημειώσεων στις περιπτώσεις που ο Goodwin αντλεί από άλλους μελετητές ή διαφωνεί μαζί τους.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Στον πρόλογό του ο Goodwin μνημονεύει τα έργα προηγούμενων μελετητών της αρχαιοελληνικής σύνταξης στα οποία στηρίχτηκε, επισημαίνοντας κυρίως τα γενικά έργα των Madvig, Krüger και Kühner, αλλά και ειδικότερες συμβολές όπως το έργο του B. Delbrück Der Gebrauch des Conjunctivs und Optativs im Sanskrit und Griechischen (στο Syntaktische Forschungen, τόμ. Ι, Halle, 1871), οι Beiträge zur historischen Syntax der griechischen Sprache του M. Schanz (Würzburg, 1882) και η Homeric Grammar του D. B. Monro (Οξφόρδη, 1882). Η σημαντικότερη ομως επιρροή προέρχεται από τα πολυάριθμα και αξιόλογα άρθρα για την αρχαία ελληνική σύνταξη του B. L. Gildersleeve στο περιοδικό American Journal of Philology. Ωστόσο, από το έργο του Goodwin δεν λείπει και η προσωπική συμβολή του στη μελέτη επιμέρους συντακτικών φαινομένων, όπως η πρωτότυπη ταξινόμηση των υποθετικών λόγων.
• Η σπουδαιότερη αρετή του έργου του Goodwin, την οποία μοιράζεται με τα περισσότερα έργα της βιβλιογραφίας στα οποία στηρίχθηκε, είναι ο εμπειρικός και επαγωγικός χαρακτήρας του. Προκειμένου να περιγράψει και να ταξινομήσει τις χρήσεις των αρχαιοελληνικών χρόνων και εγκλίσεων, ξεκινά από έναν τεράστιο αριθμό πρωτογενούς υλικού και με βάση αυτό οδηγείται σε γενικότερα συμπεράσματα και κατηγοριοποιήσεις, χωρίς να προσπαθεί να προσαρμόσει το υλικό του σε προκατασκευασμένες λογικές κατηγορίες. Ο εμπειρικός χαρακτήρας του έργου πιστοποιείται κυρίως από τη χρήση στατιστικών δεδομένων για την περιγραφή και την τεκμηρίωση των συντακτικών φαινομένων, καθώς και από το ενδιαφέρον για ιδιαιτερότητες στη σύνταξη επιμέρους λογοτεχνικών ειδών ή συγγραφέων, κάτι που κατέστησε προγραμματική αρχή του και ο Gildersleeve τόσο στα άρθρα του για την αρχαιοελληνική σύνταξη, όσο και στο έργο του Syntax of Classical Greek.
• Σεβασμό στα εμπειρικά δεδομένα μαρτυρεί και η προσπάθεια να ταξινομηθούν οι δευτερεύουσες προτάσεις όχι με βάση τη συντακτική λειτουργία τους και τις λογικές σχέσεις που δηλώνουν, αλλά με το εμπειρικά ελέγξιμο κριτήριο του τρόπου εισαγωγής τους. Μια τέτοια κατηγοριοποίηση έχει επιπλέον το πλεονέκτημα ότι επιτρέπει να γίνει φανερός ο συσχετισμός και η καταγωγή κάποιων προτάσεων, όπως στην περίπτωση των χρονικών προτάσεων που εισάγονται με αναφορικά εμπρόθετα, τις οποίες ο Goodwin πραγματεύεται μαζί με τις αναφορικές προτάσεις.
• Οι παραπάνω αρετές του έργου, σε συνδυασμό με τον ιδιαίτερα αναλυτικό και εξαντλητικό χαρακτήρα του στην περιγραφή των συντακτικών φαινομένων, το καθιστούν, παρά την παλαιότητά του, ένα χρήσιμο και έγκυρο έργο αναφοράς για όσους μελετούν την αρχαιοελληνική σύνταξη.

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας

Συντακτικό της ελληνικής γλώσσας και κυρίως του αττικού πεζού λόγου
Κατεβαίνης Κ.Σ.
2η έκδ. μεταγλωττισμένη στη δημοτική και με προσθήκες. Αθήνα: Παπαδήμας, [1925] 1999

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Το Συντακτικό της ελληνικής γλώσσας του Κατεβαίνη, γραμμένο σε καθαρεύουσα, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στις αρχές του 20. αι. Επανεκδόθηκε πρόσφατα μεταγλωττισμένο στη δημοτική με την επιμέλεια του Χ. Α. Μπάλτα, στον οποίο οφείλονται και κάποιες υποσελίδιες προσθήκες.
• 247 σελίδες. Τα αρχαία παραθέματα τυπώνονται με πλάγια στοιχεία, ενώ έντονα γράμματα χρησιμοποιούνται για την επισήμανση λέξεων στα παραθέματα ή της συντακτικής ορολογίας. Γίνεται όμως τόση κατάχρηση των έντονων στοιχείων (εμφανίζονται σχεδόν σε κάθε σειρά του κειμένου), ώστε η ανάγνωση περισσότερο δυσχεραίνεται παρά υποβοηθείται.
• Η ύλη κατανέμεται σε κεφάλαια και επιμέρους ενότητες, παράλληλα όμως χρησιμοποιείται και η συνεχόμενη αρίθμηση των παραγράφων, με βάση την οποία γίνονται οι εσωτερικές παραπομπές. Στο τέλος των παραγράφων και με μικρότερα τυπογραφικά στοιχεία τυπώνονται σημειώσεις με συμπληρωματικά στοιχεία.

2. Περιεχόμενα

• Το Συντακτικό της ελληνικής γλώσσας του Κατεβαίνη καλύπτει το σύνολο των συντακτικών φαινομένων, περιορίζεται όμως μόνο στην περιγραφή της σύνταξης της αττικής διαλέκτου, επειδή απευθύνεται σε μαθητές και εκπαιδευτικούς.
• Στην αρχή του έργου, προτάσσεται πρόλογος του εκδότη της δεύτερης έκδοσης και επεξήγηση συντομογραφιών, ενώ στο τέλος, σε παράρτημα, δίνονται ασκήσεις κατά ενότητα και ο πίνακας των περιεχομένων.
• Το έργο μοιράζεται σε τρία μέρη. Τα δύο πρώτα αποτελούν τον βασικό κορμό του βιβλίου και εξετάζουν το πρώτο, αναλυτικά, τους όρους της πρότασης, ενώ το δεύτερο, συνθετικά, την παρατακτική και υποτακτική σύνδεση των προτάσεων. Το τρίτο μέρος περιγράφει τα σχήματα λόγου και τους λεκτικούς τρόπους.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Η μέθοδος προσέγγισης του υλικού είναι συστηματική: ενδιαφέρει η συστηματική κατάταξη των συντακτικών φαινομένων της αρχαίας ελληνικής και η αναλυτική περιγραφή τους. Ενίοτε χρησιμοποιείται και η σύγκριση της αρχαίας με τη νέα ελληνική.
• Τα παραθέματα από αρχαίους συγγραφείς είναι πλούσια, αλλά δεν συνοδεύονται από μετάφραση. Εξαιρετικά ασυνεπές το σύστημα παραπομπών: άλλοτε οι παραπομπές είναι πλήρεις, άλλοτε δηλώνεται μόνο το όνομα του συγγραφέα, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις που αναγράφεται το όνομα συγγραφέα και ο τίτλος έργου χωρίς περαιτέρω στοιχεία (αριθμό βιβλίου ή παραγράφου).
• Επειδή πρόκειται για έργο που απευθύνεται σε μαθητές δεν παρέχεται βιβλιογραφία.
• Σε παράρτημα, στο τέλος του βιβλίου, υπάρχει πλούσιος αριθμός ασκήσεων, ταξινομημένων σύμφωνα με τις ενότητες της θεωρίας που προηγήθηκε. Οι ασκήσεις διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: είτε δίνονται αρχαιοελληνικές φράσεις με επισημασμένες κάποιες λέξεις ή προτάσεις για τις οποίες ζητείται η αναγνώριση της συντακτικής λειτουργίας τους, είτε δίνονται νεοελληνικές φράσεις, για να μεταφραστούν από τον μαθητή στα αρχαία ελληνικά.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Το Συντακτικό του Κατεβαίνη προορίζεται για μαθητές και εκπαιδευτικούς. Εξακολουθεί να παραμένει ένα χρήσιμο εγχειρίδιο, γιατί είναι αρκετά περιεκτικό και αναλυτικό στην περιγραφή των φαινομένων και πλούσιο σε παραδειγματικό υλικό.
• Σε κάποιες περιπτώσεις όμως ο Κατεβαίνης αποκλίνει από τη συνήθη πρακτική των σχολικών εγχειριδίων τόσο στο επίπεδο της περιγραφής των φαινομένων όσο και στο επίπεδο της ταξινόμησης του υλικού, ακολουθώντας διαφορετικές απόψεις της σχετικής βιβλιογραφίας. Αυτό είναι εμφανές κυρίως στην περίπτωση των δευτερευουσών προτάσεων, όπου αναγνωρίζεται η ύπαρξη αντικειμενικών τελικών προτάσεων και κατατάσσονται με εντελώς καινούριο τρόπο οι υποθετικοί λόγοι.

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας

Ausführliche Grammatik der griechischen Sprache
Kühner R.,Blass F.,Gerth B.
3η έκδ. αναθεωρημένη. Ανόβερο & Λιψία: Hahn, [1834-5] 1890-1904

Οι τόμοι I, III & IV και σε ηλεκτρονική μορφή στις διευθύνσεις:

http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0019

http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0020

http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0021

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Το έργο του Kühner κυκλοφόρησε για πρώτη φορά σε δύο τόμους το 1834-5 με τον τίτλο Ausführliche Grammatik der griechischenSprache, wissenschaftlich und mit Rücksicht auf den Schulgebrauch. Όπως δηλώνει ο υπότιτλος, είχε διπλό προσανατολισμό: ήθελε συγχρόνως να ανταποκρίνεται στα κριτήρια της επιστήμης, αλλά και στις ανάγκες της σχολικής χρήσης, αφού ο Kühner υπήρξε καθηγητής στο Λύκειο του Ανόβερου. Στη δεύτερη όμως έκδοση με τον συντομευμένο τίτλο Ausführliche Grammatik der griechischen Sprache (1877-79) ο συγγραφέας, αναγνωρίζοντας την δυσκολία να συμβιβαστούν οι δύο στόχοι που είχε θέσει, αναθεώρησε σε μεγάλη έκταση το έργο του με μοναδικό στόχο την επιστημονική του αρτιότητα και τον λεπτομερή και εξαντλητικό χαρακτήρα των περιγραφών του. Στην τρίτη έκδοση, μετά τον θάνατο του Kühner, το έργο αναθεωρήθηκε εκ νέου: το μέρος της γραμματικής από τον Fr. Blass (I. 1890, II. 1892) και το μέρος του συντακτικού από τον B. Gerth (I. 1898, II. 1904).
• Το έργο αποτελείται από δύο μέρη (το πρώτο γραμματικής και το δεύτερο συντακτικού), το καθένα από τα οποία περιέχεται σε δύο τόμους. Elementar- und Formenlehre, τόμος I: xxiii + 645 σελίδες.
  Elementar- und Formenlehre, τόμος II: xi + 652 σελίδες.
  Satzlehre, τόμος I: xi + 666 σελίδες.
  Satzlehre, τόμος II: xi + 714 σελίδες.
• Οι σελίδες είναι αρκετά πυκνοτυπωμένες και με λίγες υποσελίδιες σημειώσεις. Στο επάνω περιθώριο της σελίδας σημειώνεται η σελιδαρίθμηση και ο αριθμός των παραγράφων, ενώ υπάρχουν και προμετωπίδες όπου αναγράφεται ο τίτλος των κεφαλαίων στην αριστερή σελίδα και ο τίτλος των παραγράφων στη δεξιά.
• Η ύλη κατανέμεται σε κεφάλαια και αριθμημένες παραγράφους (ουσιαστικά πρόκειται για υποκεφάλαια), η αρίθμηση των οποίων είναι συνεχόμενη από τον πρώτο έως τον τέταρτο τόμο: I. §§1-188, II. §§189-343, III. §§344-470, IV. §§471-608. Νέα κάθε φορά αρίθμηση χρησιμοποιείται για τον επιμερισμό της ύλης στο εσωτερικό των αριθμημένων παραγράφων, ενώ στο τέλος τους τυπώνονται με μικρότερα τυπογραφικά στοιχεία ειδικότερες παρατηρήσεις.
• Πλάγια τυπογραφικά στοιχεία χρησιμοποιούνται για τις λατινικές λέξεις και παραθέματα, ενώ με αραίωση των τυπογραφικών στοιχείων επισημαίνεται η γραμματική ή συντακτική ορολογία και οι λέξεις που ενδιαφέρουν στα αρχαιοελληνικά παραθέματα. Οι αρχαιοελληνικές λέξεις και τα παραθέματα δεν πλαγιάζονται, ξεχωρίζουν όμως από το υπόλοιπο κείμενο λόγω των διαφορετικών τυπογραφικών στοιχείων.
• Στο τμήμα της γραμματικής χρησιμοποιούνται και πίνακες στους οποίους παρέχονται κλιτικά υποδείγματα.
• Οι τόμοι I, III & IV είναι ελεύθερα προσβάσιμοι και σε ηλεκτρονική μορφή στις παρακάτω διευθύνσεις αντίστοιχα: http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0019, http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0020, http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0021
• Το κείμενο έχει τη μορφή ιστοσελίδας (κάθε ιστοσελίδα περιέχει μία από τις αριθμημένες παραγράφους της έντυπης έκδοσης) και υπάρχει η δυνατότητα αντιγραφής, αποθήκευσης ή εκτύπωσης της ιστοσελίδας. Για την εμφάνιση των αρχαιοελληνικών χαρακτήρων είναι απαραίτητη η γραμματοσειρά Arial Unicode MS. Από τον πίνακα των αναλυτικών περιεχομένων μπορεί να εντοπίσει κανείς την παράγραφο που τον ενδιαφέρει, ενώ παράλληλα παρέχεται και η δυνατότητα αναζήτησης γραμματικών ή συντακτικών όρων. Σε κάθε παράγραφο υπάρχει σύνδεση με την αντίστοιχη παράγραφο της Greek Grammar του H. W. Smyth, που επίσης διατίθεται σε ηλεκτρονική μορφή.

2. Περιεχόμενα

• Το έργο των Kühner, Blass και Gerth στοχεύει στην αναλυτική και εξαντλητική περιγραφή της γραμματικής και της σύνταξης της αρχαίας ελληνικής. Χρονικά καλύπτει την περίοδο από τον Όμηρο έως το τέλος του 4. αι. π.Χ. περίπου, ενώ λεπτομερώς περιγράφονται και οι ιδιοτυπίες των ποικίλων αρχαιοελληνικών διαλέκτων, με υλικό που αντλείται από γραμματειακές αλλά και επιγραφικές πηγές.
• Στην αρχή όλων των τόμων προτάσσεται πρόλογος των αναθεωρητών τους (του Blass στους τόμους της γραμματικής, του Gerth στους τόμους του συντακτικού) και αναλυτικός πίνακας περιεχομένων. Στον πρώτο τόμο της γραμματικής παρέχονται επιπλέον οι πρόλογοι του Kühner στην πρώτη και δεύτερη έκδοση του έργου. Στο τέλος των τόμων επιτάσσονται διορθώσεις και προσθήκες, ενώ στο τέλος του δεύτερου και τέταρτου τόμου παρέχονται δύο ευρετήρια: (α) γραμματικής και συντακτικής ορολογίας και (β) αρχαιοελληνικών λέξεων.
• Οι δύο πρώτοι τόμοι του έργου του Kühner καλύπτουν την γραμματική της αρχαίας ελληνικής. Μετά την εξέταση, στα δύο κεφάλαια της εισαγωγής, των αρχαιοελληνικών διαλέκτων και της χρήσης τους στα διάφορα λογοτεχνικά γένη και είδη, στη συνέχεια παρουσιάζεται εξαντλητικά το σύνολο της γραμματικής θεωρίας, που κατανέμεται, σύμφωνα με τις κατηγορίες της παραδοσιακής γραμματικής, σε τρεις μεγάλες ενότητες: φωνολογία, μορφολογία και παραγωγή. Στο τέλος του δεύτερου τόμου υπάρχει εκτεταμένος κατάλογος ρημάτων της αρχαίας ελληνικής, στον οποίο δίνεται η ετυμολογία τους, ο σχηματισμός των χρόνων τους και οι ποικίλοι διαλεκτικοί τύποι που μαρτυρούνται.
• Οι δύο επόμενοι τόμοι περιέχουν τη σύνταξη της αρχαίας ελληνικής. Στην αρχή προτάσσεται εισαγωγή στην οποία συζητείται η γλώσσα ως αντικείμενο της γραμματικής και κάποιες ιδιαιτερότητες της ελληνικής ως προς τη χρήση των ουσιαστικών, και στη συνέχεια περιγράφεται εξαντλητικά η αρχαιοελληνική σύνταξη, η οποία κατανέμεται σε δύο μεγάλες ενότητες: η πρώτη πραγματεύεται τη δομή της απλής πρότασης και τη σύνταξη των βασικών όρων της, ενώ η δεύτερη την παρατακτική και υποτακτική σύνδεση των προτάσεων μεταξύ τους. Τα τελευταία κεφάλαια της δεύτερης ενότητας αφιερώνονται στη συντακτική υφολογία και αφορούν, συγκεκριμένα, στα σχήματα λόγου, τον επιτονισμό των λέξεων με βάση τη θέση τους μέσα στην πρόταση και τον σχηματισμό της περιόδου.
• Δεδομένου ότι μεγάλο μέρος της αξίας του έργου του Kühner έγκειται στον πλούσιο αριθμό αρχαιοελληνικών παραθεμάτων, που το καθιστούν έργο αναφοράς για όποιον μελετά την αρχαία ελληνική γραμματεία, είναι εξαιρετικά χρήσιμος ο Index locorum zu Kühner-Gerth που εκπονήθηκε για το μέρος του συντακτικού από τον W. M. Calder III.
• [Η ελληνική μετάφραση του έργου περιλαμβάνει μόνο το δεύτερο μέρος, το συντακτικό, και έγινε από τη δεύτερη έκδοση, πριν επομένως την αναθεώρηση του Gerth. Πέραν του γεγονότος αυτού που μειώνει αρκετά την αξία της, είναι και αρκετά απωθητική για τον σημερινό αναγνώστη, τόσο εξαιτίας της ιδιαίτερα δύσκαμπτης, αρχαΐζουσας γλώσσας της, που συχνά δημιουργεί ασάφειες και παρανοήσεις, όσο και λόγω της τυπογραφικής μορφής της (ακόμη και τα αρχαιοελληνικά παραθέματα, παρά την τοποθέτησή τους μέσα σε εισαγωγικά, δύσκολα διακρίνονται από το υπόλοιπο κείμενο). Επιπλέον, τα ευρετήρια στο τέλος του δεύτερου τόμου είναι προβληματικά, καθώς οι αριθμοί των σελίδων πολύ συχνά είναι λανθασμένοι, καθιστώντας την ελληνική έκδοση αρκετά δύσχρηστη. Παρά τα μειονεκτήματά της, η ελληνική μετάφραση έχει την ιστορική αξία της, γιατί στην εποχή της κατέστησε προσιτά στο ελληνικό κοινό τα πορίσματα της ευρωπαϊκής επιστήμης στον χώρο της αρχαιοελληνικής σύνταξης, κάτι που είχε επιχειρήσει λίγα χρόνια πιο πριν και ο Κ. Ασώπιος με τα έργα του Εισαγωγή εις την ελληνικήν σύνταξιν και Περί ελληνικής συντάξεως. Περίοδος δευτέρα.]

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Το έργο του Kühner, όπως και άλλα ανάλογα γραμματικά έργα του 19^ου αι., στηρίζεται στην συλλογή πλούσιου πρωτογενούς υλικού πάνω στο οποίο βασίζει τις περιγραφές των φαινομένων. Η μέθοδός του είναι κυρίως συστηματική και περιγραφική: ενδιαφέρεται για τη συστηματική ταξινόμηση και αναλυτική περιγραφή των φαινομένων, χωρίς να αγνοούνται οι διαλεκτικές ιδιοτυπίες, καθώς και οι γραμματικές ή συντακτικές ιδιαιτερότητες που απαντούν σε συγκεκριμένα λογοτεχνικά είδη ή συγγραφείς. Δεν λείπει όμως τελείως και η ιστορικοσυγκριτική προοπτική, γιατί γίνεται προσπάθεια να ανιχνευθούν ομοιότητες της αρχαίας ελληνικής με άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, όπως η σανσκριτική, η λατινική, η γερμανική κ.ά., και να περιγραφούν οι εξελίξεις που οδήγησαν στην ιδιαίτερη δομή της αρχαίας ελληνικής, χωρίς ωστόσο αυτό να αποτελεί τη βασική προτεραιότητα του έργου.
• Για την τεκμηρίωση και τον παραδειγματισμό των περιγραφών χρησιμοποιείται πλουσιότατος αριθμός παραθεμάτων τα οποία αντλούνται από την αρχαιοελληνική γραμματεία που καλύπτει την περίοδο από τα ομηρικά έπη έως το τέλος περίπου του 4. αι. π.Χ. Στην γραμματική και για την περιγραφή των αρχαιοελληνικών διαλέκτων χρησιμοποιείται υλικό όχι μόνο από γραμματειακές, αλλά και από επιγραφικές πηγές. Τα παραδείγματα συνοδεύονται πάντοτε από παραπομπή στο κείμενο από το οποίο αποσπάστηκαν.
• Οι αρχαιοελληνικές λέξεις που χρησιμοποιούνται ως παραδείγματα στην γραμματική και τα παραθέματα από αρχαίους συγγραφείς στο συντακτικό συνοδεύονται, σε αρκετές περιπτώσεις, από γερμανική μετάφραση ή το λατινικό ισοδύναμό τους.
• Συγκεντρωτικός πίνακας βιβλιογραφίας δεν υπάρχει, ωστόσο στις υποσημειώσεις υπάρχουν αρκετές βιβλιογραφικές παραπομπές. Εξαιτίας της παλαιότητας του ίδιου του έργου και των αναθεωρήσεών του η βιβλιογραφία είναι αναγκαστικά πεπαλαιωμένη.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Η Ausführliche Grammatik der griechischen Sprache του Kühner αποτελεί το σπουδαιότερο από μια σειρά έργων για τη γραμματική και τη σύνταξη της αρχαίας ελληνικής που παρήγαγε η γερμανική κλασική φιλολογία κατά τον 19^ο αι. Ανάλογα υπήρξαν τα έργα των A. Matthiä, Ausführliche griechische Grammatik (Λιψία 1807), G. Bernhardy, Wissenschafliche Syntax der griechischen Sprache (Βερολίνο 1829), K. W. Krüger, Griechische Sprachlehre für Schulen (Βερολίνο 1842-52, ³1875). Η ώθηση για τη συγγραφή αυτών των συστηματικών και πλούσιων σε υλικό έργων για την αρχαία ελληνική γλώσσα δόθηκε κυρίως από τον μεγάλο όγκο γραμματικών και συντακτικών γνώσεων που είχε συσσωρευτεί με τη μορφή βοηθητικών σημειώσεων (adnotationes και observationes) κατά την κριτική έκδοση και τον σχολιασμό των αρχαίων συγγραφέων. Οι γνώσεις αυτές, για να μπορέσουν να αξιοποιηθούν, έπρεπε να συγκεντρωθούν και να συστηματοποιηθούν, ανάγκη στην οποία ανταποκρίθηκαν αρκετοί, γερμανοί κυρίως, φιλόλογοι στις αρχές και τα μέσα του 19^ου αι.
• Ως προς τις αρχές και τη μεθοδολογία του το έργο του Kühner είναι αρκετά επηρεασμένο από τη φιλοσοφική και λογική γραμματική, η οποία υπήρξε η κυρίαρχη τάση κατά τον 18^ο αι. και έχει τις ρίζες της στη Λογική γραμματική του Port-Poyal (17^ος αι.). Έντονη είναι επίσης η επιρροή της γλωσσικής φιλοσοφίας του W. von Humboldt, ο οποίος υπό την επίδραση ρομαντικών ιδεών πρέσβευε ότι η κάθε γλώσσα αποτελεί οργανική ενότητα που με την εσωτερική δομή της εκφράζει τον τρόπο σκέψης του λαού που την μιλάει. Κατά συνέπεια, οι γλωσσικές κατηγορίες μπορούν να αναχθούν σε κατηγορίες της σκέψης. Οι συγκεκριμένες ιδέες επέδρασαν και στην κλασική φιλολογία (κυρίως εκφράστηκαν από τον G. Hermann), ενώ ενδεικτική για την επίδραση τους στον Kühner είναι η συχνή, στο έργο του, παρομοίωση της γλώσσας με τον οργανισμό και την ανάπτυξη των φυτών.
• Στον τομέα της σύνταξης ειδικότερα, ο Kühner δέχτηκε την επίδραση κυρίως του ορθολογικού συστήματος που διαμόρφωσαν, υπό την επίδραση της φιλοσοφικής γραμματικής, οι K. F. Becker και S. H. A. Herling για την περιγραφή της γερμανικής γλώσσας. Συγκεκριμένα, υιοθέτησε ως κριτήριο για την ταξινόμηση και την περιγραφή των συντακτικών φαινομένων όχι τα μέρη του λόγου, που ήταν η παραδοσιακή τακτική, αλλά τους όρους της πρότασης, προκειμένου να αναδειχθεί η δομή της απλής πρότασης και η συντακτική λειτουργία των όρων της. Στην ίδια επιρροή ανάγεται και η διάκριση των δευτερευουσών προτάσεων σε ουσιαστικές, επιθετικές και επιρρηματικές. Το ίδιο σύστημα ακολούθησε ο Kühner και στην περιγραφή της λατινικής σύνταξης (Ausführliche Grammatik der lateinischenSprache. II, Satzlehre, αναθεωρήθηκε το ²1912 από τον C. Stegmann και το ⁴1962 από τον A. Thierfelder).
• Η ορθολογιστική όμως τάση που χαρακτηρίζει τη φιλοσοφική γραμματική και είναι εμφανής σε αρκετά έργα του 19^ου αι. οδήγησε πολλές φορές σε βιασμό των γλωσσικών δεδομένων για να προσαρμοστούν σε προκατασκευασμένες φιλοσοφικές κατηγορίες. Στο έργο του Kühner η σημαντικότερη παρενέργεια της εξορθολογιστικής τάσης ήταν η άρνησή του να αναγνωρίσει την ευκτική ως αυτόνομη έγκλιση και η προσπάθειά του να την ερμηνεύσει ως υποτακτική των ιστορικών χρόνων, προκειμένου να υπάρξει και στην αρχαία ελληνική ένα σύστημα τριών εγκλίσεων που θα αντιστοιχούν στις λειτουργίες του ανθρώπινου πνεύματος: οριστική-αντίληψη (Wahrnehmung), υποτακτική-φαντασία (Vorstellung), προστακτική-δύναμη της επιθυμίας (Begehrungsvermögen).
• Οι Blass και Gerth κατά την αναθεώρηση του έργου διατήρησαν την προηγούμενη δομή του, το προσάρμοσαν όμως στα νεότερα πορίσματα της έρευνας. Στην περίπτωση της γραμματικής προστέθηκε το νέο γλωσσικό υλικό που προέκυψε κυρίως από την περιοχή της επιγραφικής, ενώ λήφθηκαν υπόψη και οι εξελίξεις στην ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογια. Στους τόμους του συντακτικού ο Gerth απομάκρυνε τις φιλοσοφικές προκαταλήψεις που διαστρέβλωναν την παρουσίαση του υλικού, όπως συνέβαινε για την ευκτική, ενώ σε άλλες περιπτώσεις η περιγραφή χρειάστηκε να αναθεωρηθεί λόγω των νεότερων συμπερασμάτων της ιστορικής γλωσσολογίας, όπως στη σύνταξη των πτώσεων, όπου η γενική και η δοτική δεν μπορούν πλέον να περιγραφούν ως ενιαίες πτώσεις, αφού αποδείχτηκε ότι έχουν αναλάβει τις λειτουργίες και άλλων παλαιότερων πτώσεων: της αφαιρετικής, της οργανικής και της τοπικής.
• Το έργο του Kühner, μετά την αναθεώρησή του από τους Blass και Gerth, αποτελεί την αναλυτικότερη και πληρέστερη περιγραφή της αρχαιοελληνικής γραμματικής και σύνταξης. Παρά την παλαιότητά του, παραμένει βασικό έργο αναφοράς και εξαιρετικά χρήσιμο για τον πλούτο των παραθεμάτων του· μαζί με την Griechische Grammatikτου Ed. Schwyzer είναι από τα βασικότερα εργαλεία των φιλολόγων για τη μελέτη της αρχαιοελληνικής γραμματείας.

Παρουσίαση: Σ. Κ. Τσέλικας

Vorlesungen über Syntax: mit besonderer Berücksichtigung von Griechisch, Lateinisch und Deutsch
Wackernagel J.
3η έκδ. Βασιλεία, Βοστόνη & Στουτγάρδη: Birkhäuser Verlag, [1920-1924] 1981

1. Χαρακτηριστικά έκδοσης

• Το έργο αποτελείται από δύο σειρές παραδόσεων μοιρασμένες σε δύο τόμους: Ι. viii + 331 σελ., ΙΙ. vi + 354 σελ. (Ο Wackernagel είχε σχεδιάσει και μια τρίτη σειρά παραδόσεων, η οποία όμως δεν εκδόθηκε· ένα μικρό απόσπασμα έχει δημοσιευτεί στα Kleine Schriften του, τόμ. Ι, Göttingen ²1969, σελ. 236-256).
• Επειδή το έργο είναι η πιστή απόδοση ενός κύκλου πανεπιστημιακών παραδόσεων, έχει διατηρήσει τον χαρακτήρα του προφορικού λόγου. Έτσι δεν υπάρχουν καθόλου υποσημειώσεις, ενώ τα παραδείγματα και οι βιβλιογραφικές παραπομπές είναι ενσωματωμένες στο κείμενο.
• Κάθε τόμος περιέχει ευρετήριο χωρίων, αρχαίων και νεοτέρων συγγραφέων, πραγμάτων, καθώς και ευρετήριο λέξεων κατά γλώσσα.
• Οι Παραδόσεις είναι οργανωμένες σε κεφάλαια. Ο 1ος τόμος περιλαμβάνει 51, κι ο 2ος 33 κεφάλαια.

2. Περιεχόμενα

• Το έργο δεν καλύπτει το σύνολο των συντακτικών φαινομένων. Έτσι λείπει π.χ. η θεωρία της πρότασης, η οποία αποτελεί για ορισμένους το αντικείμενο εκείνο που νομιμοποιεί την ύπαρξη της σύνταξης ως αυτόνομου κλάδου των γλωσσικών επιστημών. Για τη θέση των λέξεων γίνονται σποραδικές μόνο, αν και καίριες, παρατηρήσεις, ενώ σε ό,τι αφορά τις πτώσεις και τη σύνταξή τους, εκτός από μερικές εισαγωγικές επιμάνσεις, μόνο η κλητική παρουσιάζεται αναλυτικά. Αυτή η επιλογή και παρουσίαση του υλικού δεν είναι ωστόσο εντελώς τυχαία, διότι προδίδει τα θέματα τα οποία είχαν ιδιαίτερη βαρύτητα για τον Wackernagel και στα οποία η συμβολή του ήταν άκρως σημαντική και καθοριστική για την κατανόηση και την περαιτέρω έρευνά τους. Άλλωστε ο ίδιος προειδοποιεί τους αναγνώστες του ότι δεν πρόκειται να βρουν πολλά νέα πράγματα στις παραδόσεις του και να μην προσδοκούν μια συμμετρική και ισότιμη πραγμάτευση όλων των φαινομένων.
• Ένα στοιχείο που πρέπει να αναφερθεί εδώ είναι επίσης το ότι, σε αντίθεση με άλλους θεωρητικούς της εποχής, οι οποίοι διέκριναν αυστηρά τη σύνταξη από τη μορφολογία απαιτώντας να αποκλειστεί η πραγμάτευση της σημασίας των κλιτικών τύπων από τη σύνταξη, ο Wackernagel απορρίπτει αυτόν τον αυστηρό διαχωρισμό, υποστηρίζοντας θεωρητικά και εφαρμόζοντας πρακτικά αυτό που αργότερα ονομάστηκε «μορφοσύνταξη».
• Η μέθοδος που ακολουθείται στο υπό συζήτηση έργο είναι η ιστορικοσυγκριτική. Ο συγγραφέας παρακολουθεί και αντιπαραβάλλει τον τρόπο που εμφανίζονται και εξελίσσονται μια σειρά από συντακτικά φαινόμενα στην ελληνική, τη λατινική και τη γερμανική, προσπαθεί να εντοπίσει τους μηχανισμούς στους οποίους οφείλονται η εμφάνιση και η μεταβολή τους καθώς και τις αλληλεπιδράσεις που υπάρχουν κυρίως μεταξύ των δύο πρώτων αλλά και άλλων γλωσσών στο πεδίο του συντακτικού.
• Ο Wackernagel δεν ασπάζεται ρητά καμιά από τις γλωσσολογικές θεωρίες που κυριαρχούσαν στην εποχή του. Από την κριτική παρουσίασή τους στην εισαγωγή των Παραδόσεων μπορεί ωστόσο κανείς να διακρίνει τόσο τις γλωσσολογικές αρχές που υιοθετεί όσο και εκείνες που απορρίπτει, σε ό,τι αφορά βεβαίως πάντα τη σύνταξη. Έτσι δεν δέχεται ότι η θεώρηση της σύνταξης πρέπει να στηρίζεται πρωτίστως στο λογικό (ratio) και ότι η εμπειρία (experientia) μπορεί να έχει μόνο έναν επικουρικό ρόλο. Η σύνταξη οφείλει να ξεκινά από τα πραγματικά γλωσσικά δεδομένα τόσο του παρόντος όσο και του παρελθόντος, να μην είναι επομένως μια απριορική λογική κατασκευή, σαν να είχε εφευρεθεί η γλώσσα από κάποιον φιλόσοφο. Η εμμονή στην εμπειρία συνεπάγεται και την αποδοχή των στατιστικών μεθόδων που επιδιώκουν την όσο δυνατόν πληρέστερη συλλογή και ταξινόμηση του υλικού πριν από τη διατύπωση των οποιωνδήποτε συμπερασμάτων και συντακτικών κανόνων.
• Στην παραδοχή ότι η σύνταξη δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά και μόνο από το λογικό, αλλά και από άλλες ψυχικές λειτουργίες, και επομένως εμπεριέχει και άλογα στοιχεία, στην απόρριψη των λογικών συστηματοποιήσεων που επιχειρούνται ερήμην της γλωσσικής εμπειρίας, όπως και στην τάση προς την ιστορική και συγκριτική θεώρηση των γλωσσικών φαινομένων, ο Wackernagel συμβαδίζει αφενός με τις γλωσσο-ψυχολογικές απόψεις του H. Steinthal, ο οποίος προεκτείνει στο σημείο αυτό ορισμένες αντιλήψεις του W. von Humboldt, και αφετέρου με τη γλωσσολογική σχολή των «Νεογραμματικών» (K. Brugmann, B. Delbrück, H. Paul, O. Behagel κ.ά.), χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται με τον θετικισμό της, καθώς στο έργο του είναι εμφανής η παρουσία τόσο της φιλολογίας όσο και της ιστορίας των ιδεών. Γενικά ο Wackernagel μετριάζει τις ακραίες θέσεις των γλωσσολογικών ρευμάτων της εποχής του και ακολουθεί μια αυτόνομη πορεία, ενώ επιφυλακτική φαίνεται να είναι η στάση του και προς τη δομική θεωρία του F. de Saussure, στο μέτρο που αυτή ρέπει προς μια υπερβολική τυποποίηση και συστηματοποίηση, στην οποία δεν υποτάσσεται πάντα το υπάρχον γλωσσικό υλικό.

3. Μεθοδολογικές παρατηρήσεις

• Ο Wackernagel, όπως ήδη αναφέρθηκε, απορρίπτει τις a priori κατασκευές. Για την απριοριστική θεωρία η παράθεση παραδειγμάτων είναι συνήθως εξωτερικό, διασαφηνιστικό στοιχείο, αφού η ύπαρξη και ο χαρακτήρας του γλωσσικού ή συντακτικού φαινομένου είναι δεδομένος εξ ορισμού. Για τον Wackernagel, που στηρίζεται στην εμπειρία, η κατά το δυνατόν πλήρης και ακριβής συλλογή και παράθεση του υλικού που υπάγεται σε ένα γλωσσικό φαινόμενο ανήκει ως συστατικό της μέρος στην ίδια την αποδεικτική διαδικασία της ύπαρξης και της φύσης του εκάστοτε φαινομένου, γι΄ αυτό τα παραδείγματά του είναι πάντα πολλά, παρατίθενται αυτούσια και με παραπομπές στις πηγές από όπου αντλήθηκαν. Εκτός από την ελληνική, λατινική και γερμανική, υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα από την αγγλική, τη ρωσσική, τις σύγχρονες ρομανικές γλώσσες, καθώς και από αρχαία ινδοευρωπαϊκά ιδιώματα, προπαντός από τα κελτικά, αρχαία ινδικά, αβεστικά, παλαιά εκκλησιαστικά σλαβικά.
• Όλες οι βιβλιογραφικές παραπομπές γίνονται στο κυρίως κείμενο, αφού, εξαιτίας του προφορικού χαρακτήρα του έργου, δεν υπάρχουν υποσημειώσεις, όπως επίσης δεν υπάρχουν και βιβλιογραφικοί κατάλογοι.

4. Αξιολογικές παρατηρήσεις

• Ως προς το περιεχόμενό τους οι Παραδόσεις του Wackernagel στηρίζονται βεβαίως σε πολλά σημεία σε προϋπάρχοντα έργα, ως προς τη μορφή τους όμως και τον τρόπο παρουσίασης των φαινομένων που πραγματεύονται είναι ένα εντελώς πρωτότυπο έργο, χωρίς προδρόμους στη γραμματική παράδοση αλλά και, μέχρι σήμερα τουλάχιστον, χωρίς συνεχιστές. Δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο εγχειρίδιο φορτωμένο με υποσημειώσεις και πίνακες, αλλά για την πιστή απόδοση των παραδόσεων του Wackernagel που εκφωνήθηκαν χωρίς την υποστήριξη χειρογράφων και καταγράφηκαν από τους μαθητές του· διατηρούν την αμεσότητα και τον διδακτικό χαρακτήρα του προφορικού λόγου, ο οποίος δεν δεσμεύεται από τους τύπους και τη συστηματικότητα των συμβατικών συντακτικών, ακολουθεί συχνά τους συνειρμούς της στιγμής που οδηγούν σε μεγαλύτερες ή μικρότερες παρεκβάσεις, χωρίς όμως να προδίδεται η επιστημονική ακρίβεια και αυστηρότητα.
• Οι Παραδόσεις του Wackernagel παραμένουν ένα κλασικό και αξεπέραστο στο είδος του έργο. Παρά την πρωτοφανή ανάπτυξη της γλωσσολογίας στο β΄ μισό του 20ού αιώνα, τη διαφοροποίηση και τον εμπλουτισμό των εννοιολογικών της εργαλείων και τις ριζικές μεταβολές που επέφεραν στην περιγραφή και κατανόηση της γλώσσας και της σύνταξης, ο τρόπος που ο Wackernagel προσεγγίζει και παρουσιάζει τα συντακτικά φαινόμενα της ελληνικής και των άλλων, αρχαίων ή νεοτέρων, γλωσσών καθώς και ο τρόπος που οργανώνει την επιχειρηματολογία του εξακολουθούν να είναι υποδειγματικοί τόσο από την άποψη της διδακτικής όσο και της επιστημονικότητας. Γι΄ αυτό οι Παραδόσεις του, μαζί με τα σχετικά ως προς το θέμα, αλλά εντελώς διαφορετικά ως προς τη μορφή και το ύφος έργα των Kühner/Gerth και του Ed. Schwyzer, εξακολουθούν να είναι απαραίτητες για όσους ασχολούνται όχι μόνο με την αρχαία ελληνική, τη λατινική ή τη γερμανική σύνταξη, αλλά με τη σύνταξη εν γένει.

Παρουσίαση: Π. Χαιρόπουλος

Επιμέλεια: Σ. Τσέλικας

Η ενότητα του χρόνου στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Συμβολή στη διερεύνηση της τραγικής τεχνικής
Ιακώβ Δανιήλ
Διδ. διατρ. Θεσσαλονίκη, 1982

Δ.Ι. Ιακώβ 1982, «Η ενότητα του χρόνου στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Συμβολή στη διερεύνηση της τραγικής τεχνικής», διδ. διατρ., Θεσσαλονίκη.